De Standaard,
dinsdag 18 november 2008
Volgens de begroting 2009, die morgen in de Kamer wordt besproken, mogen de 15 ministers en 7 staatssecretarissen 6,115 miljoen euro uitgeven aan experts. In april liet premier Yves Leterme (CD&V) weten dat zijn regeringsleden voor 2008 op jaarbasis 5,752 miljoen mochten uitgeven aan experts. In vergelijking met die cijfers is er dus sprake van een stijging van 6 procent.
Opmerkelijk is dat staatssecretaris voor Coördinatie van de Fraudebestrijding Carl Devlies (CD&V) volgens de begrotingsdocumenten een budget heeft van 199.000 euro voor consultants. Staatssecretarissen die een beroep willen doen op consultants moeten echter aankloppen bij de minister aan wie ze zijn toegevoegd. Dat benadrukte de premier eerder dit jaar toen er heisa ontstond over de kosten voor kabinetten en experts. Leterme reageerde toen scherp op het bericht in deze krant dat de kredieten voor experts dubbel zo hoog zouden liggen als in vorige regeringen. Uiteindelijk bleek dat Begroting - in Verhofstadt III was dat de bevoegdheid van Leterme zelf - bepaalde posten gewoon dubbel had geboekt.
De woordvoerder van Leterme liet gisteren weten dat er een fout in de begroting 2009 is geslopen. 'Het geld dat in de begroting bij Carl Devlies is opgenomen onder de post experts is niet bestemd voor experts, maar voor de werking van het kabinet', klonk het. Daarmee zou het regeringsbudget voor experts op 5,916 miljoen uitkomen. Tenzij er nog andere fouten in de begroting zijn geslopen.
PS-vicepremier Laurette Onkelinx heeft met 755.000 euro het grootste budget. Daarna volgen de vicepremiers Joëlle Milquet (CDH) en Patrick Dewael (Open VLD) met 504.000. De andere drie leden van het kernkabinet - Leterme, Didier Reynders (MR) en Jo Vandeurzen (CD&V) - hebben een vergelijkbaar budget.
De 15 federale ministers mogen samen 54,3 miljoen euro uitgeven om hun kabinetten draaiende te houden. Dat is een gemiddelde van 3,6 miljoen per minister. Daarbij komt 9,8 miljoen euro voor de zeven staatssecretarissen. In totaal betekent dat een budget van 64,1 miljoen.
Vergelijken is niet eenvoudig. In de eerste drie maanden van dit jaar was de interim-regering Verhofstadt III aan de slag. Sinds april is dat de regering-Leterme I. 2007 was dan weer een verkiezingsjaar waar de regering Verhofstadt II sinds juni in lopende zaken was.
Volgens cijfers die Leterme in april verspreidde, hing er in 2007 onder Verhofstadt II een prijskaartje van 58,4 miljoen euro aan de kabinetten. In 2008 zou dat voor Leterme I ruim 62,5 miljoen zijn. In vergelijking met dat laatste cijfer komt er volgend jaar dus 2,5 procent bij. Volgens de begrotingsdocumenten voor 2009 zullen de kabinetskosten voor Leterme I dit jaar echter op 58,3 miljoen eindigen. Op het kabinet van de premier wilden ze gisteren nog geen commentaar geven op de groeicijfers.
De vraag is hoe accuraat en vergelijkbaar de kosten van de kabinetten zijn. Zo trekken volgens de begrotingsdocumenten enkel premier Leterme en de staatssecretarissen Carl Devlies (CD&V), Etienne Schouppe (CD&V) en Melchior Wathelet (CDH) geld uit voor gedetacheerd personeel. Het gaat om ambtenaren die tijdelijk de administratie verlaten en op een kabinet aan de slag gaan. De administratie betaalt normaal gewoon hun wedde door en het kabinet betaalt daar een extra premie bovenop. Alle regeringsleden maken gebruik van gedetacheerden. Waarom slechts vier van de 22 regeringsleden daarvoor een afzonderlijke begrotingspost hebben is onduidelijk.
Steven Samyn
woensdag 19 november 2008
donderdag 23 oktober 2008
Een oefening in geschiedvervalsing
.
The New York Review of Books
Volume 55, Number 17, November 6, 2008
God’s Crucible: Islam and the Making of Modern Europe, 570–1215
by David Levering Lewis
Norton, 473 pp., $29.95
The conception of the Mediterranean as the meeting of three continents goes back to classical Greece. But it took a further intellectual leap to conceive of their inhabitants as a collectivity. You can have Europe, Africa, and Asia without thinking of Europeans, Africans, and Asians as particular kinds of people.
David Levering Lewis's rich and engaging God's Crucible shows that it took two things to make Europeans think of themselves as a people. One was the creation of a vast Holy Roman Empire by the six-foot-four, thick-necked, fair-haired Frankish warrior king we know as Charlemagne. The other was the development, in the Iberian peninsula on the southwestern borders of his dominion, of the Muslim culture of Spain, which the Arabs called al-Andalus. In the process that made the various tribes of Europe into a single people, what those tribes had in common and what distinguished them from their Muslim neighbors were both important. This is, by now, a familiar idea. But God's Crucible offers a more startling proposal: in making the civilization that modern Europeans inherit, the cultural legacy of al-Andalus is at least as important as the legacy of the Catholic Franks. In borrowing from their great Other, they filled out the European Self.
Charlemagne's rule included at its high point most of France, Switzerland, Belgium and the Netherlands, the west of Germany, Italy as far south as Rome, a strip in the north of Spain, and parts of Hungary and the Balkans. At nearly three and a half million square miles, it was larger than the continental United States. Charlemagne imposed Catholic orthodoxy on the pagan Saxons in the east at the point of a very sharp sword, massacring thousands of those who resisted, and suppressed heresy within Frankland with equal vigor. He created monastic centers of learning, drawing scholars from across his empire and beyond; and after the centuries of ignorance that had followed the collapse of the Roman Empire in Gaul and Germania, the works of men like the Northumbrian Alcuin (poet, theologian, and restorer of the classical curriculum) created a Carolingian Renaissance.
These achievements perhaps entitled Charlemagne to his self-conception as Rome's heir in the West, author of a Renovatio Romani Imperii, an imperial restoration. When he traveled to Rome in December 800, some thirty years into his reign, he went to defend the authority of Leo III as pope; and His Holiness returned the favor by crowning him Emperor of the Romans on Christmas Day 800 (much to the annoyance of the Byzantine regent Irene, who called herself Emperor, rather than Empress, and thought the title was hers).
Charlemagne was a great soldier, a devoted Catholic, an ambitious administrator, and a patron of learning. He had reason to take pride in what would prove a brilliant Carolingian legacy; we need think only of the magnificent carved ivory plaques in the Cloisters of the Metropolitan Museum or the elegance of manuscripts in Carolingian minuscule or Alcuin's Latin verse history of York. But the empire he created was, as Lewis puts it trenchantly, "religiously intolerant, intellectually impoverished, socially calcified, and economically primitive," ruled by a "warrior caste and its clerical enforcers." Despite the new currency, the economy was dominated by barter; there were few cities of any size; and wealth was measured in land, peasants, and slaves.
Charlemagne had no national system of taxation. He lived off plunder and the product of his own estates. What his lords owed him was military service. They were obliged to show up annually in the late spring, armed for a military campaign, in case he thought it necessary. (Very often, he did.) The Franks had once been a relatively free agrarian people; now they were largely a nation of serfs, working alongside slaves—many of them Slavs from Bohemia and the southern shores of the Baltic.
Charlemagne's royal hall, in his new capital at Aachen, was built on a fifty-acre complex of buildings, secular and religious, and was the largest stone structure north of the Alps. But it paled in comparison to the architectural majesty of Byzantium or Rome. The King endowed libraries with hundreds of manuscripts, impressive by comparison with anything that had been seen hitherto by the Franks, but pitiful (as Gibbon observed) beside the thousands of documents in the libraries of Italy or Spain. He created a new bureaucratic structure, sending royal officials to each of the 350 counties of his realm to deliver his commands, hear cases, and, when necessary, to summon his people to war. But as Lewis says, much of this royal centralizing had scarcely more than a parchment reality in a world of near-universal illiteracy, deep suspicion and resentment on the part of the nobility, and a crippling disparity between resources and objectives.
The fact is that Charlemagne's empire, impressive as it was, lacked many of the marks of what we think of as civilization: cities, commerce, great libraries, a literate elite. This is especially clear if we compare the world he made with the cultivated society of his new Muslim neighbors.
Like Charlemagne's empire, al-Andalus was very much the product of a war machine. Islam burst out of Arabia in the seventh century, spreading with astonishing rapidity in every direction. After the Prophet's death in 632, the Arabs managed in a mere thirty years to defeat the two great empires to their north, Rome's Christian residue in Byzantium and the Zoroastrian Persian empire that reached through Central Asia as far as India. The dynasty of the Umayyad clan, which took control of Islam in 661, pushed on west into North Africa and east into Central Asia. In early 711, Tariq Ibn-Ziyad, acting for the sixth Umayyad caliph in Damascus, led a Berber army across the Straits of Gibraltar into Spain.[1] There he attacked the Visigoths who had ruled much of the Roman province of Hispania for two centuries. A year later, a new army of 18,000 men, mostly Yemeni Arabs, joined in the assault. Within seven years, most of the Iberian peninsula was under Muslim rule; not until 1492, nearly eight hundred years later, was the whole peninsula under Christian sovereignty again.
After the early Muslim triumphs, the Christians of northern Iberia fought back, consolidating the Kingdom of Asturias in the 720s, and recovering Galicia from Muslim rule by the end of the next decade. In the mountainous northwest of the peninsula, on the storm-buffeted southern coast of the Bay of Biscay, the Christian tribes were largely able to resist Muslim encroachment. Nor was Muslim rule ever secure in the Basque region on the southern side of the Pyrenees. The Upper, Middle, and Lower Marches (or borderlands) lay between the core of al-Andalus, the region around Córdoba, and these Christian kingdoms in the northwest, on the one hand, and the Franks over the mountains to the northeast, on the other. As borderlands—whether with the Asturians or with the Franks—the Marches were always at risk of attack.
The Umayyads did not, however, intend to stop at the Pyrenees. Their first attempt to take Aquitaine, the southern Frankish duchy, was frustrated in 721, when Duke Odo charged his heavy horses through a Muslim army encamped outside his capital at Toulouse. But a little more than a decade later, 'Abd al-Rahman, the new emir of al-Andalus, returned to take up the task, with a vast, disciplined, experienced Moorish army. He sent Odo scuttling off from a defeat near Bordeaux and marched on northward toward Poitiers, almost halfway from the Pyrenees to Paris.
Near Poitiers, however, the Muslims met their match. In October 732, Charles Martel, Charlemagne's grandfather, who had force-marched his troops from the faraway Danube, joined Duke Odo in decimating the emir's troops. A Christian scribe in a Latin chronicle written in 754 calls the victors at Poitiers Europenses : it is the first recorded use of a Latin word for the people of Europe. And it was written in al-Andalus.
Later Christian historians assigned to the Battle of Poitiers an epochal significance. Gibbon remarked that if the Moors had covered again the distance they had traveled from Gibraltar, they could have reached Poland or the Scottish Highlands. Perhaps, he thought, if 'Abd al-Rahman had won, "the interpretation of the Koran would now be taught in the schools of Oxford, and her pulpits might demonstrate to a circumcised people the sanctity and truth of the revelation of Mahomet." For him, the fate of Christian Europe hung in the balance. After a week of battle, he wrote, "the Orientals were oppressed by the strength and stature of the Germans, who...asserted the civil and religious freedom of their posterity."[2]
At the time, though, it would have been odd to regard Charles Martel's victory as guaranteeing religious freedom. The small but influential Jewish community in Iberia had been tolerated in Spain when their Visigothic overlords were still Arian heretics ruling Catholic and Jewish subjects; but Jews began to be persecuted in 589, when the Visigoths converted to Catholicism. For the Jews, then, the Muslim Conquest, bringing rulers who practiced toleration toward them as well as toward Christians and Zoroastrians, was not unwelcome. During the first period of Muslim domination, Christians, too, discovered that they would have religious freedom, so long as they (like the Jews) did not seek to convert Muslims or criticize Islam. The contrast with Frankish rule could hardly have been more striking. The obsession of Catholic rulers with religious orthodoxy was one of the things that made the Dark Ages—as Petrarch was to dub the period from the fifth to the tenth centuries—so dark.
Nor was it evident at the time that the Battle of Poitiers had put an end to the dreams of a Muslim conquest in the land of the Franks. For nearly thirty years the Arabs maintained control of Septimania—modern-day Languedoc in southern France—ruling from their capital at Narbonne. In the ensuing decade there were constant sallies and retreats as a succession of emirs sought to go deeper into Frankish territory. In all this back-and-forth, it makes little sense (as Lewis shows) to pick Poitiers as the turning point.
Indeed, the greatest obstacle to Muslim expansion proved to be the divisions among the Muslims, which led to almost constant conflict in al-Andalus. Discord in the world of Islam began in the tribal society that was the religion's first home. The Prophet came from the Meccan Quraysh tribe, whose members were regarded with special favor by the faithful. Among the Quraysh, Muhammad's clan was particularly exalted. The first caliphs were all Qurayshi, but the first dynasty came not from Muhammad's kinsmen but from the Umayya clan. When the fourth caliph, Ali, the Prophet's cousin and son-in-law, was assassinated and succeeded by an Umayyad caliph, a long rivalry between the clans was launched.[3] In 750, revolts in the new Muslim empire unraveled the Umayyad dynasty; and the new caliph of the Abbasid clan set out to massacre anyone who could resurrect the Umayyad line. Not for nothing was he called as-Saffah, the Shedder of Blood.
Unfortunately for Abbasid claims to control of the empire, the bloodletting was not completed. 'Abd al-Rahman, nineteen-year-old grandson of the Umayyad caliph Hisham I, evaded capture, and managed to get to Morocco. Across the narrow straits between Morocco and al-Andalus, 'Abd al-Rahman planned to conquer a Muslim society whose rulers owed their place to the patronage of his ancestors. In 755 he landed in Granada with over a thousand Berber cavalry. He was twenty-five years old. Within a year, he had installed himself in Córdoba, as emir of al-Andalus. But his hold on power was tenuous. He lost his foothold north of the Pyrenees in 759 to Pippin the Short, Charlemagne's father, in part because he was facing a revolt in the west of his own empire. And he spent most of his time in the saddle, fighting resistance to his claims as emir.
When 'Abd al-Rahman defeated the Abbasid emir in 763, he commanded that all prisoners of war be executed, and himself presided as the emir's hands and feet and then head were cut off. "Labeled and pickled in brine, the leaders' heads were dispatched to Mecca," Lewis writes. "When Caliph al-Mansur received the gory details, he is said to have expostulated, 'God be praised for placing a sea between us!' "
Despite, or perhaps because of, these sanguinary beginnings, the reign of 'Abd al-Rahman and his descendants in al-Andalus introduced a period of relative stability. An emir had to be ready at any moment to defend his territory from without and his authority within. But alongside the disciplines of war, he could practice the arts of peace.
The original core of the Great Mosque at Córdoba, which stands to this day, was built for 'Abd al-Rahman in an astonishing burst of architectural fervor, apparently between 785 and 786. With 152 columns, arranged in eleven aisles, it consisted of two parts: a large prayer hall, some two thirds of an acre in area, and an adjoining piazza of the same size, filled with rows of orange trees, which together made up a square whose sides measured about 240 feet. The results, added onto over the centuries, still amaze. Lewis writes:
Its builders devised the art and science of transmuting matter into light and form that medieval Christendom was the poorer for its general inability to comprehend.... The unprecedented innovation of the Great Mosque's master builder was to loft the coffered ceiling to a height of forty feet by means of an upper tier of semicircular arches that appeared to be clamped to the bottom tier of horseshoe arches supported by columns.... Structurally ingenious, the visual effect of the double arches has been from the moment of completion one of the world's distinctively edifying aesthetic experiences.
If the Great Mosque was the most evident material embodiment of the civilization of the Arabs in Spain, their intellectual achievements were even more astonishing. Starting in 'Abd al-Rahman's time, the Umayyads sought to compete with their Abbasid rivals in Baghdad for cultural bravura. Over the next few centuries, Córdoba alone acquired hundreds of mosques, thousands of palaces, scores of libraries. By the tenth century, those libraries had hundreds of thousands of manuscripts, dwarfing the largest libraries of Christian Europe. The university of Córdoba predated Bologna, the first European university, by more than a century. And al-Andalus was a world of cities, not, like Europe, a world of country estates and small towns. By the end of the millennium, Córdoba's population was 90,000, more than three times the size of any town in the territory once occupied by Charlemagne. In those cities, Jews, Christians, Muslims, Arabs, Berbers, Visigoths, Slavs, and countless others created the kind of cultural goulash—a spicy mixture of a variety of distinct components—that would generate a genuine cosmopolitanism.
There were no recognized rabbis or Muslim scholars at the court of Charlemagne; in the cities of al-Andalus there were bishops and synagogues. Racemondo, Catholic bishop of Elvira, was Córdoba's ambassador to Constantinople and Aachen. Hasdai ibn Shaprut, leader of Córdoba's Jewish community in the middle of the tenth century, was not only a great medical scholar but was also the chairman of the caliph's medical council; and when the Byzantine emperor Constantine VII sent the caliph a copy of Dioscorides' De Materia Medica, the caliph sent for a Greek monk to help translate it into Arabic. The knowledge that the caliph's doctors acquired made Córdoba one of the great centers of medical expertise in Europe. By the time of 'Abd al-Rahman's successor and namesake, 'Abd al-Rahman III, in the tenth century, the emir of al-Andalus had the confidence to declare himself caliph, successor or representative of the Prophet and, implicitly, leader of the Muslim world.
Like Charlemagne's, the emir's position was partly religious; he was supposed to be (and often was) pious. But piety for the emirs did not mean—as it did for the Holy Roman Emperor—imposing one's religion on others. From the earliest times, the emirs of al-Andalus accepted conversion but did not demand it. There were, naturally, some pressures to convert: non-Muslim subjects—the so-called dhimmi—were required to pay special taxes; and non-Muslims could be enslaved while, at least in theory, Muslims could not. Still, it probably took about two centuries after 'Abd al-Rahman's death in 788 for Muslims to become a majority in al-Andalus.[4] In the cities of al-Andalus, scholars of all three faiths, with access to the learning of the classical world that the Arabs had inherited and brought to the West, gathered and transmitted the learning whose recovery in Europe created the Renaissance.
By 777, 'Abd al-Rahman, now in his mid-forties, and still a vigorous warrior, had established control over some two thirds of the peninsula. Not all his co-religionists were pleased. Evidently hoping to contain him, the emir of Barcelona and the Muslim governors of Saragossa and Huesca rode the nearly one thousand miles to Saxony to conspire with Charlemagne. It was at a time when the King had gathered his nobles and his leading clergy for the Diet of Paderborn to receive the submission of the Saxon tribes and witness the baptism of many of their leaders. The coincidence seemed providential. Here were three Muslim princes offering fealty to the king of the Franks and the Lombards, who had recently become ruler of the Saxons as well. "To Charlemagne's vaulting ambitions," Lewis writes, "the symmetry of a Frankland flanked by two conquered peninsulas proved irresistible—rex Hispanicum added to the title rex Francorum et Langobardum." In 778, Charlemagne assembled an army of Franks, Bavarians, Burgundians, Lombards, Septimanians, and others—perhaps as many as 25,000 men at arms—to begin his assault on Hispania. For the first time in history, a Christian army set out to conquer the world of Islam; but it did so at the invitation of and in alliance with Muslims.
'Abd al-Rahman prepared his own army but he did not have to use it. Accounts of Charlemagne's great muster gave the governor of Saragossa second thoughts, and so when the Frankish armies arrived there, expecting to be welcomed, its gates remained barred. Worse news came from the far north; the Saxons whose defeat he had celebrated at Paderborn had risen in revolt. When Charlemagne sought refuge in the old Basque city of Pamplona, his fellow Catholics spurned him. Infuriated, he destroyed Pamplona. In the end, a Christian city was the major victim of his planned assault on the Muslim emirate.
As Charlemagne retreated through the Pyrenees, he was harried by Basques, who had no love for the Frankish king who had devastated their city; and in a mountain pass at Roncesvalles the Frankish rear guard was destroyed. Einhard, Charlemagne's first biographer, lists among the dead "Roland, Lord of the Breton Marches." This appalling Christian loss to fellow Christians—Catholic Franks slaughtered by Catholic Basques—was transmuted three centuries later in the Chanson de Roland into a fatal conflict between Christianity and Islam.
In the epic, Charlemagne sees the carnage of the flower of Frankish chivalry, and destroys an army sent from the other end of the Muslim world. In reality, Charlemagne now turned his wrath on the Saxon apostates. By the summer of 779, he had amassed a great army aimed at the final conversion of the Saxons from paganism. At Verden in 782, according to Einhard, Charlemagne supervised the slaughter of 4,500 Saxon prisoners. The armies of the Saxons were defeated in 785. Charlemagne threatened those who refused baptism with capital punishment. As late as 804, Charlemagne uprooted 10,000 recalcitrant Saxons, settling them in the west of his kingdom.
After four and half decades in power, Charlemagne died in 814. His rule overlapped the last twenty years of 'Abd al-Rahman's emirate, encompassed the twelve-year reign of al-Rahman's son, Hisham I, and also part of the twenty-eight-year reign of the grandson who consolidated Umayyad rule. The limitations of Charlemagne's state-building were evident at his death. He had made plans, following Frankish tradition, to divide the kingdom among his three legitimate sons, but only Louis the Pious was still alive by the time he died. Louis's attempts to divide the empire among his own sons led to a series of civil wars, out of which emerged a partition of Charlemagne's empire, laid out at the Treaty of Verdun of 843. The Frankish empire was split into East, Middle, and West Francia. The eastern kingdom became the (new) Holy Roman Empire, including much of present-day Germany; the western one is the core of modern France; and the middle kingdom included Burgundy, Italy, and the Low Countries. Verdun effectively ended the Frankish empire that had united Western Europe for the first time since the Romans.
'Abd al-Rahman's heirs as emirs of Córdoba held al-Andalus together with a little more success. But by the 880s, under his ineffective great-great-grandson, the emirate was so weakened by rebellion and demands for regional autonomy that his writ barely ran beyond Córdoba. It took that emir's son, 'Abd al-Rahman III, to consolidate Umayyad authority in the peninsula and extend it into North Africa. For nearly half a century, from 912 to 961, he built Córdoba into a center of power, creating a palace complex, the Madinat al-Zahra, that awed all who visited it, from the governors of the towns of the Marches to the ambassador of the Holy Roman Empire.
After the debacle at Roncesvalles, Charlemagne never returned to Spain. In 798, the governor of Barcelona sought Frankish help in achieving independence from 'Abd al-Rahman's grandson, and Charlemagne authorized a campaign led by his son Louis. Barcelona was reconquered in 801 after a two-year siege. By 812, after a series of Frankish campaigns, the emir in Córdoba had accepted that his border was at the river Ebro, which runs through Saragossa in the northeastern part of the peninsula.
The Umayyad caliphate collapsed in the eleventh century and Muslim Spain descended into a chaos of little kingdoms, the Ta'ifa, some ruled by Arabs, some by Berbers, some by Slavs. In 1085, Alfonso VI, Christian king of Leon and Castile, captured Toledo; unlike the Franks, he knew better than to impose Catholicism on the people at the point of a sword. He called himself "king of the two religions"—meaning Islam and Christianity—but tolerated Jews as well: his doctor, Joseph Nasi Ferruziel, was Jewish. The spirit of cohabitation that the Arabs had created survived their departure. It took nearly four more centuries to get from the king of the two religions to the rigorous intolerance of the Spanish Inquisition.
The Berber dynasts—Almoravids and Almohads—who eventually took control of Córdoba and Seville, re-establishing a single Muslim state in the southern third of the peninsula from the eleventh to the thirteenth century, were very different from their Arab predecessors; they were driven by an intolerant orthodoxy that made it impossible to sustain the centuries-old intellectual openness that had made Umayyad Spain a place of scientific and philosophical learning. True, the philosopher Ibn Rushd—known to the Christian world as Averroës—had the first Almohad emir as his patron; but three years before his death, he was exiled to a village near Córdoba in 1195, his philosophical speculations condemned by the conservative Mus-lim scholars who now dominated the society.
As for Maimonides, the greatest of the Jewish scholars of al-Andalus, his family had to leave Córdoba around 1148, escaping Spain for Alexandria, by way of Morocco and Palestine. Without Ibn Rushd, whom Aquinas called simply the Commentator (on Aristotle, it was understood), as without Maimonides, there is no doubt, as Lewis insists, that the intellectual history of Europe would have been radically different. And without the Umayyad centuries, both Maimonides and Ibn Rushd would have been inconceivable.
The conquest of Spain by an alliance of Catholic princes was now proceeding apace. They called it a reconquest, because they saw it as the return to power of Catholicism in the peninsula, long centuries after the Visigoths had lost control. In the thirteenth century, the Almohads abandoned Granada to the last Muslim dynasty in Spain. Within a decade it was a tributary state of Catholic Castile. The end of al-Andalus came with the submission, in 1492, of the last emir to los Reyes Católicos, Ferdinand, King of Aragon, and Isabella, Queen of Castile. By then the crusades had for nearly three centuries been redefining the contrast between Christians and Muslims, shifting the focus of the conflict to the east. The toleration that Alfonso VI, Isabella's ancestor, had shown to the two religions that had shared Spain with the Catholics for so many centuries was formally ended: expulsion or conversion was required of all the Muslims and Jews of Iberia. The pattern that Charlemagne had set in Saxony was carried forward, once more with a pope's blessing, in Spain.
There were Europeans before there were Frenchmen or Germans or Italians or Spaniards because there was a world of kingdoms in the western residue of the Roman Empire bound by Catholicism to Rome. The histories that made France, Germany, Italy, and Spain—not to mention Portugal, Belgium, Switzerland, Austria, or the Netherlands—all pass through one or both of the empires Charlemagne and 'Abd al-Rahman made. God's Crucible reveals how much the world we have inherited is the product of identities created long ages ago in rivers of blood, proceeding from a slaughter that was as often within Christendom or Islam as it was at their frontiers.
But there is also a more uplifting message here. Though Christians and Jews were clearly subordinated to Muslims in al-Andalus, they were nevertheless able to share in its manifold intellectual and material treasures. Had the three religions not worked together, borrowing from the pagan traditions of Greece and Rome, what we call the West would have been utterly different. In an age where some claim a struggle between the heirs of Christendom and of the Caliphate is the defining conflict, it is good to be reminded of this history of fruitful cohabitation.
Earlier this year, I visited the Center for Contemporary Culture of Barcelona, housed in an old seminary. In the entrance archway, a group of people dressed informally in North African clothes, the men in long djellabas, the women with their heads covered in silk scarves, chatted cheerfully. Their presence was a reminder that the project of Charlemagne and los Reyes Católicos—the creation of a totally Catholic Europe—has failed; a failure that began, of course, from within, in the Reformation and took hold in the Enlightenment, both of which, though they have many other ancestors, are heirs to the philosophical traditions transmitted through al-Andalus. As the Muslim children ran around their parents on a warm, spring evening, it occurred to me that in a different history, without the Reconquest, I might still have seen people much like them in that archway—or, at any rate, one much like it; and, since I had read God's Crucible, I decided that in that other history the Christian Catalans who wandered by would also not have seemed out of place.
Notes
[1]Which is where Gibraltar gets its name: Jabal Tariq in Arabic is Tariq's Mountain.
[2]Edmund Gibbon, The Decline and Fall of the Roman Empire (P.F. Collier & Son, 1899), p. 288.
[3]The division between Sunni and Shia Islam originates here. The Shia are the followers of Ali, believing that the household of the Prophet should provide the leaders of Islam.
[4]Richard W. Bulliet, Conversion To Islam In The Medieval Period: An Essay In Quantitative History (Harvard University Press, 1979), p. 124.
.
The New York Review of Books
Volume 55, Number 17, November 6, 2008
How Muslims Made Europe
By Kwame Anthony Appiah
By Kwame Anthony Appiah
God’s Crucible: Islam and the Making of Modern Europe, 570–1215
by David Levering Lewis
Norton, 473 pp., $29.95
The conception of the Mediterranean as the meeting of three continents goes back to classical Greece. But it took a further intellectual leap to conceive of their inhabitants as a collectivity. You can have Europe, Africa, and Asia without thinking of Europeans, Africans, and Asians as particular kinds of people.
David Levering Lewis's rich and engaging God's Crucible shows that it took two things to make Europeans think of themselves as a people. One was the creation of a vast Holy Roman Empire by the six-foot-four, thick-necked, fair-haired Frankish warrior king we know as Charlemagne. The other was the development, in the Iberian peninsula on the southwestern borders of his dominion, of the Muslim culture of Spain, which the Arabs called al-Andalus. In the process that made the various tribes of Europe into a single people, what those tribes had in common and what distinguished them from their Muslim neighbors were both important. This is, by now, a familiar idea. But God's Crucible offers a more startling proposal: in making the civilization that modern Europeans inherit, the cultural legacy of al-Andalus is at least as important as the legacy of the Catholic Franks. In borrowing from their great Other, they filled out the European Self.
Charlemagne's rule included at its high point most of France, Switzerland, Belgium and the Netherlands, the west of Germany, Italy as far south as Rome, a strip in the north of Spain, and parts of Hungary and the Balkans. At nearly three and a half million square miles, it was larger than the continental United States. Charlemagne imposed Catholic orthodoxy on the pagan Saxons in the east at the point of a very sharp sword, massacring thousands of those who resisted, and suppressed heresy within Frankland with equal vigor. He created monastic centers of learning, drawing scholars from across his empire and beyond; and after the centuries of ignorance that had followed the collapse of the Roman Empire in Gaul and Germania, the works of men like the Northumbrian Alcuin (poet, theologian, and restorer of the classical curriculum) created a Carolingian Renaissance.
These achievements perhaps entitled Charlemagne to his self-conception as Rome's heir in the West, author of a Renovatio Romani Imperii, an imperial restoration. When he traveled to Rome in December 800, some thirty years into his reign, he went to defend the authority of Leo III as pope; and His Holiness returned the favor by crowning him Emperor of the Romans on Christmas Day 800 (much to the annoyance of the Byzantine regent Irene, who called herself Emperor, rather than Empress, and thought the title was hers).
Charlemagne was a great soldier, a devoted Catholic, an ambitious administrator, and a patron of learning. He had reason to take pride in what would prove a brilliant Carolingian legacy; we need think only of the magnificent carved ivory plaques in the Cloisters of the Metropolitan Museum or the elegance of manuscripts in Carolingian minuscule or Alcuin's Latin verse history of York. But the empire he created was, as Lewis puts it trenchantly, "religiously intolerant, intellectually impoverished, socially calcified, and economically primitive," ruled by a "warrior caste and its clerical enforcers." Despite the new currency, the economy was dominated by barter; there were few cities of any size; and wealth was measured in land, peasants, and slaves.
Charlemagne had no national system of taxation. He lived off plunder and the product of his own estates. What his lords owed him was military service. They were obliged to show up annually in the late spring, armed for a military campaign, in case he thought it necessary. (Very often, he did.) The Franks had once been a relatively free agrarian people; now they were largely a nation of serfs, working alongside slaves—many of them Slavs from Bohemia and the southern shores of the Baltic.
Charlemagne's royal hall, in his new capital at Aachen, was built on a fifty-acre complex of buildings, secular and religious, and was the largest stone structure north of the Alps. But it paled in comparison to the architectural majesty of Byzantium or Rome. The King endowed libraries with hundreds of manuscripts, impressive by comparison with anything that had been seen hitherto by the Franks, but pitiful (as Gibbon observed) beside the thousands of documents in the libraries of Italy or Spain. He created a new bureaucratic structure, sending royal officials to each of the 350 counties of his realm to deliver his commands, hear cases, and, when necessary, to summon his people to war. But as Lewis says, much of this royal centralizing had scarcely more than a parchment reality in a world of near-universal illiteracy, deep suspicion and resentment on the part of the nobility, and a crippling disparity between resources and objectives.
The fact is that Charlemagne's empire, impressive as it was, lacked many of the marks of what we think of as civilization: cities, commerce, great libraries, a literate elite. This is especially clear if we compare the world he made with the cultivated society of his new Muslim neighbors.
Like Charlemagne's empire, al-Andalus was very much the product of a war machine. Islam burst out of Arabia in the seventh century, spreading with astonishing rapidity in every direction. After the Prophet's death in 632, the Arabs managed in a mere thirty years to defeat the two great empires to their north, Rome's Christian residue in Byzantium and the Zoroastrian Persian empire that reached through Central Asia as far as India. The dynasty of the Umayyad clan, which took control of Islam in 661, pushed on west into North Africa and east into Central Asia. In early 711, Tariq Ibn-Ziyad, acting for the sixth Umayyad caliph in Damascus, led a Berber army across the Straits of Gibraltar into Spain.[1] There he attacked the Visigoths who had ruled much of the Roman province of Hispania for two centuries. A year later, a new army of 18,000 men, mostly Yemeni Arabs, joined in the assault. Within seven years, most of the Iberian peninsula was under Muslim rule; not until 1492, nearly eight hundred years later, was the whole peninsula under Christian sovereignty again.
After the early Muslim triumphs, the Christians of northern Iberia fought back, consolidating the Kingdom of Asturias in the 720s, and recovering Galicia from Muslim rule by the end of the next decade. In the mountainous northwest of the peninsula, on the storm-buffeted southern coast of the Bay of Biscay, the Christian tribes were largely able to resist Muslim encroachment. Nor was Muslim rule ever secure in the Basque region on the southern side of the Pyrenees. The Upper, Middle, and Lower Marches (or borderlands) lay between the core of al-Andalus, the region around Córdoba, and these Christian kingdoms in the northwest, on the one hand, and the Franks over the mountains to the northeast, on the other. As borderlands—whether with the Asturians or with the Franks—the Marches were always at risk of attack.
The Umayyads did not, however, intend to stop at the Pyrenees. Their first attempt to take Aquitaine, the southern Frankish duchy, was frustrated in 721, when Duke Odo charged his heavy horses through a Muslim army encamped outside his capital at Toulouse. But a little more than a decade later, 'Abd al-Rahman, the new emir of al-Andalus, returned to take up the task, with a vast, disciplined, experienced Moorish army. He sent Odo scuttling off from a defeat near Bordeaux and marched on northward toward Poitiers, almost halfway from the Pyrenees to Paris.
Near Poitiers, however, the Muslims met their match. In October 732, Charles Martel, Charlemagne's grandfather, who had force-marched his troops from the faraway Danube, joined Duke Odo in decimating the emir's troops. A Christian scribe in a Latin chronicle written in 754 calls the victors at Poitiers Europenses : it is the first recorded use of a Latin word for the people of Europe. And it was written in al-Andalus.
Later Christian historians assigned to the Battle of Poitiers an epochal significance. Gibbon remarked that if the Moors had covered again the distance they had traveled from Gibraltar, they could have reached Poland or the Scottish Highlands. Perhaps, he thought, if 'Abd al-Rahman had won, "the interpretation of the Koran would now be taught in the schools of Oxford, and her pulpits might demonstrate to a circumcised people the sanctity and truth of the revelation of Mahomet." For him, the fate of Christian Europe hung in the balance. After a week of battle, he wrote, "the Orientals were oppressed by the strength and stature of the Germans, who...asserted the civil and religious freedom of their posterity."[2]
At the time, though, it would have been odd to regard Charles Martel's victory as guaranteeing religious freedom. The small but influential Jewish community in Iberia had been tolerated in Spain when their Visigothic overlords were still Arian heretics ruling Catholic and Jewish subjects; but Jews began to be persecuted in 589, when the Visigoths converted to Catholicism. For the Jews, then, the Muslim Conquest, bringing rulers who practiced toleration toward them as well as toward Christians and Zoroastrians, was not unwelcome. During the first period of Muslim domination, Christians, too, discovered that they would have religious freedom, so long as they (like the Jews) did not seek to convert Muslims or criticize Islam. The contrast with Frankish rule could hardly have been more striking. The obsession of Catholic rulers with religious orthodoxy was one of the things that made the Dark Ages—as Petrarch was to dub the period from the fifth to the tenth centuries—so dark.
Nor was it evident at the time that the Battle of Poitiers had put an end to the dreams of a Muslim conquest in the land of the Franks. For nearly thirty years the Arabs maintained control of Septimania—modern-day Languedoc in southern France—ruling from their capital at Narbonne. In the ensuing decade there were constant sallies and retreats as a succession of emirs sought to go deeper into Frankish territory. In all this back-and-forth, it makes little sense (as Lewis shows) to pick Poitiers as the turning point.
Indeed, the greatest obstacle to Muslim expansion proved to be the divisions among the Muslims, which led to almost constant conflict in al-Andalus. Discord in the world of Islam began in the tribal society that was the religion's first home. The Prophet came from the Meccan Quraysh tribe, whose members were regarded with special favor by the faithful. Among the Quraysh, Muhammad's clan was particularly exalted. The first caliphs were all Qurayshi, but the first dynasty came not from Muhammad's kinsmen but from the Umayya clan. When the fourth caliph, Ali, the Prophet's cousin and son-in-law, was assassinated and succeeded by an Umayyad caliph, a long rivalry between the clans was launched.[3] In 750, revolts in the new Muslim empire unraveled the Umayyad dynasty; and the new caliph of the Abbasid clan set out to massacre anyone who could resurrect the Umayyad line. Not for nothing was he called as-Saffah, the Shedder of Blood.
Unfortunately for Abbasid claims to control of the empire, the bloodletting was not completed. 'Abd al-Rahman, nineteen-year-old grandson of the Umayyad caliph Hisham I, evaded capture, and managed to get to Morocco. Across the narrow straits between Morocco and al-Andalus, 'Abd al-Rahman planned to conquer a Muslim society whose rulers owed their place to the patronage of his ancestors. In 755 he landed in Granada with over a thousand Berber cavalry. He was twenty-five years old. Within a year, he had installed himself in Córdoba, as emir of al-Andalus. But his hold on power was tenuous. He lost his foothold north of the Pyrenees in 759 to Pippin the Short, Charlemagne's father, in part because he was facing a revolt in the west of his own empire. And he spent most of his time in the saddle, fighting resistance to his claims as emir.
When 'Abd al-Rahman defeated the Abbasid emir in 763, he commanded that all prisoners of war be executed, and himself presided as the emir's hands and feet and then head were cut off. "Labeled and pickled in brine, the leaders' heads were dispatched to Mecca," Lewis writes. "When Caliph al-Mansur received the gory details, he is said to have expostulated, 'God be praised for placing a sea between us!' "
Despite, or perhaps because of, these sanguinary beginnings, the reign of 'Abd al-Rahman and his descendants in al-Andalus introduced a period of relative stability. An emir had to be ready at any moment to defend his territory from without and his authority within. But alongside the disciplines of war, he could practice the arts of peace.
The original core of the Great Mosque at Córdoba, which stands to this day, was built for 'Abd al-Rahman in an astonishing burst of architectural fervor, apparently between 785 and 786. With 152 columns, arranged in eleven aisles, it consisted of two parts: a large prayer hall, some two thirds of an acre in area, and an adjoining piazza of the same size, filled with rows of orange trees, which together made up a square whose sides measured about 240 feet. The results, added onto over the centuries, still amaze. Lewis writes:
Its builders devised the art and science of transmuting matter into light and form that medieval Christendom was the poorer for its general inability to comprehend.... The unprecedented innovation of the Great Mosque's master builder was to loft the coffered ceiling to a height of forty feet by means of an upper tier of semicircular arches that appeared to be clamped to the bottom tier of horseshoe arches supported by columns.... Structurally ingenious, the visual effect of the double arches has been from the moment of completion one of the world's distinctively edifying aesthetic experiences.
If the Great Mosque was the most evident material embodiment of the civilization of the Arabs in Spain, their intellectual achievements were even more astonishing. Starting in 'Abd al-Rahman's time, the Umayyads sought to compete with their Abbasid rivals in Baghdad for cultural bravura. Over the next few centuries, Córdoba alone acquired hundreds of mosques, thousands of palaces, scores of libraries. By the tenth century, those libraries had hundreds of thousands of manuscripts, dwarfing the largest libraries of Christian Europe. The university of Córdoba predated Bologna, the first European university, by more than a century. And al-Andalus was a world of cities, not, like Europe, a world of country estates and small towns. By the end of the millennium, Córdoba's population was 90,000, more than three times the size of any town in the territory once occupied by Charlemagne. In those cities, Jews, Christians, Muslims, Arabs, Berbers, Visigoths, Slavs, and countless others created the kind of cultural goulash—a spicy mixture of a variety of distinct components—that would generate a genuine cosmopolitanism.
There were no recognized rabbis or Muslim scholars at the court of Charlemagne; in the cities of al-Andalus there were bishops and synagogues. Racemondo, Catholic bishop of Elvira, was Córdoba's ambassador to Constantinople and Aachen. Hasdai ibn Shaprut, leader of Córdoba's Jewish community in the middle of the tenth century, was not only a great medical scholar but was also the chairman of the caliph's medical council; and when the Byzantine emperor Constantine VII sent the caliph a copy of Dioscorides' De Materia Medica, the caliph sent for a Greek monk to help translate it into Arabic. The knowledge that the caliph's doctors acquired made Córdoba one of the great centers of medical expertise in Europe. By the time of 'Abd al-Rahman's successor and namesake, 'Abd al-Rahman III, in the tenth century, the emir of al-Andalus had the confidence to declare himself caliph, successor or representative of the Prophet and, implicitly, leader of the Muslim world.
Like Charlemagne's, the emir's position was partly religious; he was supposed to be (and often was) pious. But piety for the emirs did not mean—as it did for the Holy Roman Emperor—imposing one's religion on others. From the earliest times, the emirs of al-Andalus accepted conversion but did not demand it. There were, naturally, some pressures to convert: non-Muslim subjects—the so-called dhimmi—were required to pay special taxes; and non-Muslims could be enslaved while, at least in theory, Muslims could not. Still, it probably took about two centuries after 'Abd al-Rahman's death in 788 for Muslims to become a majority in al-Andalus.[4] In the cities of al-Andalus, scholars of all three faiths, with access to the learning of the classical world that the Arabs had inherited and brought to the West, gathered and transmitted the learning whose recovery in Europe created the Renaissance.
By 777, 'Abd al-Rahman, now in his mid-forties, and still a vigorous warrior, had established control over some two thirds of the peninsula. Not all his co-religionists were pleased. Evidently hoping to contain him, the emir of Barcelona and the Muslim governors of Saragossa and Huesca rode the nearly one thousand miles to Saxony to conspire with Charlemagne. It was at a time when the King had gathered his nobles and his leading clergy for the Diet of Paderborn to receive the submission of the Saxon tribes and witness the baptism of many of their leaders. The coincidence seemed providential. Here were three Muslim princes offering fealty to the king of the Franks and the Lombards, who had recently become ruler of the Saxons as well. "To Charlemagne's vaulting ambitions," Lewis writes, "the symmetry of a Frankland flanked by two conquered peninsulas proved irresistible—rex Hispanicum added to the title rex Francorum et Langobardum." In 778, Charlemagne assembled an army of Franks, Bavarians, Burgundians, Lombards, Septimanians, and others—perhaps as many as 25,000 men at arms—to begin his assault on Hispania. For the first time in history, a Christian army set out to conquer the world of Islam; but it did so at the invitation of and in alliance with Muslims.
'Abd al-Rahman prepared his own army but he did not have to use it. Accounts of Charlemagne's great muster gave the governor of Saragossa second thoughts, and so when the Frankish armies arrived there, expecting to be welcomed, its gates remained barred. Worse news came from the far north; the Saxons whose defeat he had celebrated at Paderborn had risen in revolt. When Charlemagne sought refuge in the old Basque city of Pamplona, his fellow Catholics spurned him. Infuriated, he destroyed Pamplona. In the end, a Christian city was the major victim of his planned assault on the Muslim emirate.
As Charlemagne retreated through the Pyrenees, he was harried by Basques, who had no love for the Frankish king who had devastated their city; and in a mountain pass at Roncesvalles the Frankish rear guard was destroyed. Einhard, Charlemagne's first biographer, lists among the dead "Roland, Lord of the Breton Marches." This appalling Christian loss to fellow Christians—Catholic Franks slaughtered by Catholic Basques—was transmuted three centuries later in the Chanson de Roland into a fatal conflict between Christianity and Islam.
In the epic, Charlemagne sees the carnage of the flower of Frankish chivalry, and destroys an army sent from the other end of the Muslim world. In reality, Charlemagne now turned his wrath on the Saxon apostates. By the summer of 779, he had amassed a great army aimed at the final conversion of the Saxons from paganism. At Verden in 782, according to Einhard, Charlemagne supervised the slaughter of 4,500 Saxon prisoners. The armies of the Saxons were defeated in 785. Charlemagne threatened those who refused baptism with capital punishment. As late as 804, Charlemagne uprooted 10,000 recalcitrant Saxons, settling them in the west of his kingdom.
After four and half decades in power, Charlemagne died in 814. His rule overlapped the last twenty years of 'Abd al-Rahman's emirate, encompassed the twelve-year reign of al-Rahman's son, Hisham I, and also part of the twenty-eight-year reign of the grandson who consolidated Umayyad rule. The limitations of Charlemagne's state-building were evident at his death. He had made plans, following Frankish tradition, to divide the kingdom among his three legitimate sons, but only Louis the Pious was still alive by the time he died. Louis's attempts to divide the empire among his own sons led to a series of civil wars, out of which emerged a partition of Charlemagne's empire, laid out at the Treaty of Verdun of 843. The Frankish empire was split into East, Middle, and West Francia. The eastern kingdom became the (new) Holy Roman Empire, including much of present-day Germany; the western one is the core of modern France; and the middle kingdom included Burgundy, Italy, and the Low Countries. Verdun effectively ended the Frankish empire that had united Western Europe for the first time since the Romans.
'Abd al-Rahman's heirs as emirs of Córdoba held al-Andalus together with a little more success. But by the 880s, under his ineffective great-great-grandson, the emirate was so weakened by rebellion and demands for regional autonomy that his writ barely ran beyond Córdoba. It took that emir's son, 'Abd al-Rahman III, to consolidate Umayyad authority in the peninsula and extend it into North Africa. For nearly half a century, from 912 to 961, he built Córdoba into a center of power, creating a palace complex, the Madinat al-Zahra, that awed all who visited it, from the governors of the towns of the Marches to the ambassador of the Holy Roman Empire.
After the debacle at Roncesvalles, Charlemagne never returned to Spain. In 798, the governor of Barcelona sought Frankish help in achieving independence from 'Abd al-Rahman's grandson, and Charlemagne authorized a campaign led by his son Louis. Barcelona was reconquered in 801 after a two-year siege. By 812, after a series of Frankish campaigns, the emir in Córdoba had accepted that his border was at the river Ebro, which runs through Saragossa in the northeastern part of the peninsula.
The Umayyad caliphate collapsed in the eleventh century and Muslim Spain descended into a chaos of little kingdoms, the Ta'ifa, some ruled by Arabs, some by Berbers, some by Slavs. In 1085, Alfonso VI, Christian king of Leon and Castile, captured Toledo; unlike the Franks, he knew better than to impose Catholicism on the people at the point of a sword. He called himself "king of the two religions"—meaning Islam and Christianity—but tolerated Jews as well: his doctor, Joseph Nasi Ferruziel, was Jewish. The spirit of cohabitation that the Arabs had created survived their departure. It took nearly four more centuries to get from the king of the two religions to the rigorous intolerance of the Spanish Inquisition.
The Berber dynasts—Almoravids and Almohads—who eventually took control of Córdoba and Seville, re-establishing a single Muslim state in the southern third of the peninsula from the eleventh to the thirteenth century, were very different from their Arab predecessors; they were driven by an intolerant orthodoxy that made it impossible to sustain the centuries-old intellectual openness that had made Umayyad Spain a place of scientific and philosophical learning. True, the philosopher Ibn Rushd—known to the Christian world as Averroës—had the first Almohad emir as his patron; but three years before his death, he was exiled to a village near Córdoba in 1195, his philosophical speculations condemned by the conservative Mus-lim scholars who now dominated the society.
As for Maimonides, the greatest of the Jewish scholars of al-Andalus, his family had to leave Córdoba around 1148, escaping Spain for Alexandria, by way of Morocco and Palestine. Without Ibn Rushd, whom Aquinas called simply the Commentator (on Aristotle, it was understood), as without Maimonides, there is no doubt, as Lewis insists, that the intellectual history of Europe would have been radically different. And without the Umayyad centuries, both Maimonides and Ibn Rushd would have been inconceivable.
The conquest of Spain by an alliance of Catholic princes was now proceeding apace. They called it a reconquest, because they saw it as the return to power of Catholicism in the peninsula, long centuries after the Visigoths had lost control. In the thirteenth century, the Almohads abandoned Granada to the last Muslim dynasty in Spain. Within a decade it was a tributary state of Catholic Castile. The end of al-Andalus came with the submission, in 1492, of the last emir to los Reyes Católicos, Ferdinand, King of Aragon, and Isabella, Queen of Castile. By then the crusades had for nearly three centuries been redefining the contrast between Christians and Muslims, shifting the focus of the conflict to the east. The toleration that Alfonso VI, Isabella's ancestor, had shown to the two religions that had shared Spain with the Catholics for so many centuries was formally ended: expulsion or conversion was required of all the Muslims and Jews of Iberia. The pattern that Charlemagne had set in Saxony was carried forward, once more with a pope's blessing, in Spain.
There were Europeans before there were Frenchmen or Germans or Italians or Spaniards because there was a world of kingdoms in the western residue of the Roman Empire bound by Catholicism to Rome. The histories that made France, Germany, Italy, and Spain—not to mention Portugal, Belgium, Switzerland, Austria, or the Netherlands—all pass through one or both of the empires Charlemagne and 'Abd al-Rahman made. God's Crucible reveals how much the world we have inherited is the product of identities created long ages ago in rivers of blood, proceeding from a slaughter that was as often within Christendom or Islam as it was at their frontiers.
But there is also a more uplifting message here. Though Christians and Jews were clearly subordinated to Muslims in al-Andalus, they were nevertheless able to share in its manifold intellectual and material treasures. Had the three religions not worked together, borrowing from the pagan traditions of Greece and Rome, what we call the West would have been utterly different. In an age where some claim a struggle between the heirs of Christendom and of the Caliphate is the defining conflict, it is good to be reminded of this history of fruitful cohabitation.
Earlier this year, I visited the Center for Contemporary Culture of Barcelona, housed in an old seminary. In the entrance archway, a group of people dressed informally in North African clothes, the men in long djellabas, the women with their heads covered in silk scarves, chatted cheerfully. Their presence was a reminder that the project of Charlemagne and los Reyes Católicos—the creation of a totally Catholic Europe—has failed; a failure that began, of course, from within, in the Reformation and took hold in the Enlightenment, both of which, though they have many other ancestors, are heirs to the philosophical traditions transmitted through al-Andalus. As the Muslim children ran around their parents on a warm, spring evening, it occurred to me that in a different history, without the Reconquest, I might still have seen people much like them in that archway—or, at any rate, one much like it; and, since I had read God's Crucible, I decided that in that other history the Christian Catalans who wandered by would also not have seemed out of place.
Notes
[1]Which is where Gibraltar gets its name: Jabal Tariq in Arabic is Tariq's Mountain.
[2]Edmund Gibbon, The Decline and Fall of the Roman Empire (P.F. Collier & Son, 1899), p. 288.
[3]The division between Sunni and Shia Islam originates here. The Shia are the followers of Ali, believing that the household of the Prophet should provide the leaders of Islam.
[4]Richard W. Bulliet, Conversion To Islam In The Medieval Period: An Essay In Quantitative History (Harvard University Press, 1979), p. 124.
.
dinsdag 21 oktober 2008
Brice de Ruyver doceert Strafrecht
.
DS 21 oktober, p.5Mark Eeckhaut
Brice De Ruyver, voormalige veiligheidsexpert van ex-premier Verhofstadt: 'Gaat Jahjah klacht indienen tegen mij? Dat hij maar doet. Kijk, ik spreek me niet uit over de inhoud van het gerechtelijk dossier en over of hij al dan niet strafbare feiten heeft gepleegd. Wat ik wel weet, is dat we honderd procent gelijk hadden tegen hem en de AEL op te treden. Jahjah is een haatprediker.'
'Voor mij is Jahjah een objectieve bondgenoot van Vlaams Belang. Hij hanteert net dezelfde taal. Dat soort mensen vergeet dat de vrijheid van meningsuiting niet alleen voor hen geldt maar ook voor mensen die de democratische rechtsstaat verdedigen. Wat Jahjah en de zijnen deden met hun burgerpatrouilles is not done in een democratie. Ik zeg niet dat de AEL een criminele organisatie was maar veel mensen die Jahjah rond zich verzamelde, waren sociaal zwakkere jongeren, van wie sommige kleine criminelen die opkeken naar hem en die organisatie. Dat is gevaarlijk.'
De Ruyver begrijpt ook niet waarom de voormalige Antwerpse korpschef Luc Lamine de feiten nu minimaliseert. 'In die tijd hing Lamine bijna dagelijks aan de telefoon om ons te smeken Antwerpen te helpen. De situatie was gevaarlijk met de AEL, zei hij, we moesten onze verantwoordelijkheid nemen. En nu is dat blijkbaar helemaal veranderd.' Over het feit dat premier Verhofstadt de arrestatie van Jahjah live leek aan te kondigen in de Kamer zegt De Ruyver. 'De premier heeft vrijheid van meningsuiting. We hadden toen heel de tijd contact met politie en justitie. Het is evident dat wij wisten dat ze de zaak niet blauwblauw gingen laten.'
N-VA-voorzitter Bart De Wever vraagt de politieke en gerechtelijke wereld om 'de scheiding der machten eindelijk eens oprecht te respecteren en een einde te maken aan zuiver politiek geïnspireerde processen'. 'Die zijn een democratie onwaardig. Iedereen herinnert zich nog de publieke uitspraken van voormalig premier Guy Verhofstadt, die van op het spreekgestoelte in de Kamer het gerecht opriep Dyab Abou Jahjah op te pakken. De hele politieke wereld liet zich opzwepen' De N-VA-voorzitter zegt dat zijn partij afstand neemt van de ideeën van Jahjah, 'net zoals ze zich altijd gedistantieerd heeft van het ideeëngoed van Vlaams Belang'. 'Maar dat is een politieke houding. Het gerecht moet zijn werk kunnen doen zonder politieke druk en moet zelf ook een grotere weerstand bieden tegen politieke inmenging.'
.
maandag 13 oktober 2008
Slavenhandel in de wereld van de islam
.
13. Oktober 2008, Neue Zürcher Zeitung Geduldet, verdrängt und beschönigt
Die Geschichte der Sklaverei ist ein schmerzvolles Kapitel in der islamischen Welt
Wo befand sich der Sklavenmarkt in der Altstadt von Marrakesch? Wann wurden hier die letzten Sklaven gehandelt? Welche Familien und Dynastien waren die Nutzniesser dieses Menschenhandels? Und gibt es vielleicht heute noch sklavereiähnliche Verhältnisse in der «Perle des Südens»? Solche Fragen müssten sich Reisende in arabischen Ländern eigentlich stellen; nicht nur in Marrakesch, sondern auch in Ghadamès, Kairo und anderen ehemaligen Zentren des Sklavenhandels. Doch Touristen, die diese Länder heutzutage bereisen, werden, falls überhaupt, nur beiläufig und anekdotenhaft mit dem Faktum der Sklaverei konfrontiert; und der Umstand, dass ein Teil der Sklavinnen und Sklaven im Harem landeten, scheint das Ganze nicht nur faszinierender, sondern auch erträglicher zu machen. Gedenkstätten in Erinnerung an den weit über tausend Jahre dauernden Handel, der Millionen von Menschen versklavt, erniedrigt und auf das Niveau von Nutztieren reduziert hat, sucht man selbst in den einstigen Zentren des arabischen Sklavenhandels vergeblich, und auch in den Lehrmitteln der Schulen in der islamischen Welt finden sich kaum Hinweise auf dieses düstere Kapitel.
Bis vor kurzem galt im Westen als ausgemacht, dass das Phänomen der Sklaverei in erster Linie die europäischen Länder sowie die Vereinigten Staaten betreffe. In jüngster Zeit wird diese Sichtweise allerdings zunehmend in Frage gestellt. Schon in den 1980er Jahren hatte der verstorbene Zürcher Historiker Albert Wirz darauf hingewiesen, dass der Sklavenhandel bereits vor der Ankunft der Europäer in Afrika von arabisch-muslimischen Händlern betrieben wurde und dass diese bei der Beschaffung von Sklaven für die Bedürfnisse der Europäer eine zentrale Rolle gespielt hatten. Zu ähnlichen Schlüssen kamen auch andere Autoren. Die meisten ihrer Publikationen sind jedoch nie von einem breiteren Publikum zur Kenntnis genommen worden.
Neue Forschungsarbeiten
In letzter Zeit beginnt sich aber in dieser Hinsicht langsam eine andere Sichtweise durchzusetzen. Zum einen sind Formen von sklavereiähnlichen Zuständen in mehreren islamischen Ländern mittlerweile derart solide dokumentiert, dass sich das Problem nicht mehr mit dem Hinweis auf eine zu vage Quellenlage von der Hand weisen lässt. Zum andern sind in jüngster Zeit verschiedene Publikationen zum Thema erschienen. Allen voran ist hier das Werk des algerisch-französischen Anthropologen und Psychoanalytikers Malek Chebel zu erwähnen, das unter dem Titel «L'esclavage en terre d'Islam» Ende 2007 veröffentlicht worden ist. Es handelt sich um die erste Studie, die auf umfassende Weise die Sklaverei im islamischen Raum durchleuchtet. Chebel, der mit zahlreichen Werken international Anerkennung gefunden hat, bekennt sich klar als Humanist, und als solchem ist ihm die Sklaverei ein Greuel. Dennoch hat sich der Autor einen nüchternen Blick auf dieses schwierige Thema bewahrt und hat der Versuchung widerstanden, ein Pamphlet gegen die Sklaverei zu publizieren.
Dass Chebel aus dem Maghreb stammt und selbst Muslim ist, dürfte in diesem Zusammenhang eine entscheidende Rolle spielen; denn indem er hartnäckig auf der Basis der islamischen Schriften gegen die Praxis der Sklaverei argumentiert, entzieht er dem (im Raum stehenden) Vorwurf der Islamfeindlichkeit von Anfang an den Boden. «Gott hat nichts geschaffen, was er mehr liebt als die Befreiung von Sklaven, und er hasst nichts mehr als die Verstossung», lautet einer der Hadithe, der überlieferten Aussagen des Propheten, auf den sich Chebel abstützt.
In der Tat ist nicht von der Hand zu weisen, dass ein Teil der Autoren, die zu diesem Thema publiziert haben, aus ihrer prinzipiell islamkritischen Haltung kein Hehl machen. Dasselbe gilt von einer Reihe von Hilfswerken, die sich um den «Freikauf» von Sklaven bemühen; in ihrer Mehrheit sind sie einem evangelikal-christlichen Umfeld zuzuordnen.
Verdrängung und Abwehr
Die Recherche zum Thema Sklaverei, in die Chebel nach eigenen Worten eher zufällig hineingeraten war, erwies sich schon bald als «schwierigste Aufgabe» seines Lebens. In der arabischen Welt sei das Thema «Sklaverei» stark tabuisiert, und es gebe zurzeit weder ein Bewusstsein für die Bedeutung dieses Phänomens noch seriöse wissenschaftliche Studien. Umso heftiger, so berichtet Chebel, waren die Ermahnungen und Drohungen aller Art, mit denen er im Lauf seiner mehrere Monate dauernden Recherche konfrontiert wurde. Doch insbesondere die Warnung, eine solche Studie würde nur den Feinden des Islam Munition liefern, schlug Chebel dabei in den Wind und setzte sich schlicht zum Ziel, «die ganze Wahrheit über die Sklaverei» festzuhalten, ungeachtet möglicher Folgen. Dies ist ihm in beachtlichem Ausmass gelungen.
Chebel betrieb dabei eine doppelte Recherche. Zum einen durchsuchte er schriftliche Quellen aus der gesamten islamischen Tradition und Geschichte auf den Aspekt der Sklaverei. Dabei gelang es ihm, praktische Anleitungen für die Sklavenhaltung und andere Dokumente ausfindig zu machen, die in erschreckender Weise belegen, wie alltäglich, ja «normal» die Versklavung von Menschen in der islamischen Welt während Jahrhunderten gewesen war. Der Vollständigkeit halber muss erwähnt werden, dass der Autor auch ein paar «Lichtblicke» zutage förderte, so etwa ein Pamphlet eines marokkanischen Abolitionisten. Zum andern unternahm Chebel eine umfassende Recherche über die heutige Praxis der Sklavenhaltung, die ihn in fast alle islamischen Länder führte. In Interviews mit Betroffenen, in Gesprächen mit Juristen, Theologen, Politikern und Menschenrechtsaktivisten versuchte der Autor, möglichst viel aus erster Hand über dieses Phänomen zu erfahren. Das Resultat ist eine beeindruckende Gesamtschau der Theorie und Praxis der Sklaverei in der islamischen Welt. Dabei wirken die «Länderberichte», die Chebel erstellt hat, trotz der offen bekundeten Parteinahme für die Entrechteten und seinem tiefen humanistischen Engagement vorsichtig, nüchtern und keineswegs dramatisierend; kurz: in hohem Mass glaubwürdig. Allein schon der Umstand, dass der Autor bis anhin von keinem einzigen islamischen Staat gerichtlich belangt worden ist, spricht für die Ernsthaftigkeit seiner Analyse.
Freilassung als «gottgefälliges Werk»
Wie aber steht denn der Islam zur Versklavung von Menschen? Hatte der Prophet wirklich die Absicht, die zu seiner Zeit weit verbreitete Praxis der Sklaverei schrittweise auszurotten, oder ging es ihm vielmehr darum, die stossendsten und entwürdigendsten Formen zu mildern? Chebel hält ausdrücklich fest, dass die koranischen Textstellen, in der von Sklaverei die Rede ist, der Tendenz nach erstaunlich «sklavenfreundlich» sind. So wird etwa die Freilassung von Sklaven als «gottgefälliges Werk» ausdrücklich empfohlen, die Versklavung von Muslimen – und im Prinzip auch von Angehörigen der anderen Buchreligionen – hingegen klar untersagt.
Dennoch weist die Haltung des Propheten zum Phänomen der Sklaverei nach Auffassung von Chebel eine beträchtliche Ambivalenz auf. Denn da sind auch Textstellen, welche eindeutig auf eine gottgegebene Hierarchie zwischen «Herr» und «Knecht» hinweisen, und die Versklavung von Nichtmuslimen gilt im Rahmen von Kriegen und Razzien ausdrücklich als legitim. Schwer wiegt aber vor allem der Umstand, dass sich die eher «sklavenfreundliche» Position des Propheten in den darauffolgenden Jahrhunderten nie wirklich durchsetzen konnte. Die Gründe sieht Chebel in erster Linie darin, dass die Befreiung von Sklaven «kein starkes Leitmotiv» des Korans und auch keine Verpflichtung für die Gläubigen darstellte. Vielmehr blieb es allein der persönlichen Initiative und dem guten Willen eines Sklavenhalters überlassen, ein «gottgefälliges Werk» zu unternehmen.
Die islamische Rechtsprechung sei bezüglich der Haltung von Sklaven stets «unklar, mehrdeutig und teilweise widersprüchlich» gewesen, schreibt Chebel, und sie habe in der Praxis «absolutistische Potentaten, reiche Händler und Feudalherren aller Kategorien» nie davon abgehalten, sich mit so viel Sklaven zu umgeben, wie sie es wünschten. «Auf solche Weise ist die Sklaverei von Dynastie zu Dynastie zu einem muslimischen Faktum geworden», hält Chebel fest. Zwar hätten die religiösen Autoritäten in der Geschichte des Islam ab und zu gewisse Vorbehalte gegenüber der gängigen Praxis der Sklaverei geäussert, doch seien sie damit auf taube Ohren gestossen.
Das Fazit ist klar: Die in den Anfängen des Islam durchaus spürbare emanzipatorische Tendenz hat sich in den folgenden Jahrhunderten nie durchsetzen können, sondern einer weitgehenden Akzeptanz der Sklaverei Platz gemacht. Es sei eines der «ernüchterndsten und traurigsten Resultate» seiner Recherche gewesen, dass selbst herausragende islamische Gelehrte sich dazu hergegeben hätten, die Sklaverei zu kodifizieren. «Das bedeutet, dass die
Die uralte Tradition der Sklavenhaltung habe sich in den vergangenen Jahrhunderten gewissermassen auf den Islam «aufgepfropft» und auf solche Weise seine ursprüngliche, emanzipatorische Botschaft überdeckt. Ja, der Islam sei in einem gewissen Sinn «Opfer der Sklavenhaltermentalität» geworden, gibt Chebel in einem Interview zu Protokoll. Damit nimmt er offensichtlich den Islam aus der Schusslinie und lässt die Möglichkeit einer «progressiven» Lesart der heiligen Schriften offen. Nur andeutungsweise wirft er die Frage auf, ob die «Unterwerfung» unter den göttlichen Willen – dies eine der möglichen Übersetzungen des Wortes Islam – nicht auch als «Vorspiel» zu einer ganz und gar weltlichen Unterwerfung und Unterordnung verstanden werden könnte, auf die sich die Sklavenhalter nur allzu gerne abgestützt haben.
Genau so sehen es konservative islamische Theologen bis heute; das Gefälle zwischen Herr und Sklave ist für sie Teil einer göttlichen Ordnung. Ein prominenter saudischer Islamgelehrter namens Scheich Saleh al-Fazwan habe sich noch vor wenigen Jahren öffentlich gegen die Abschaffung der Sklaverei ausgesprochen, berichtet etwa der amerikanische Journalist und Islamkritiker Daniel Pipes. Sklaverei sei «Teil des Islam wie auch des Jihad» und werde es auch bleiben, solange der Islam existiere, soll der Gelehrte, welcher dem höchsten religiösen Gremium Saudiarabiens angehört, verkündet haben. Auch andere – selbsternannte oder stattlich anerkannte – religiöse Autoritäten haben sich in diesem Sinn geäussert.
Sklaverei in Mauretanien
Dass die Debatte zum Thema Sklaverei keineswegs akademischer Natur ist, zeigt sich in aller Schärfe in Mauretanien. Auf dem Papier war die Sklaverei in diesem westafrikanischen Land im 20. Jahrhundert dreimal abgeschafft worden, ohne dass sich in der Praxis viel verändert hätte: 1905 per französisches Kolonialdekret, 1960 mit der Erlangung der Unabhängigkeit und schliesslich zum dritten Mal im Jahr 1980. 23 Jahre später, im Jahr 2003, wurde ein Gesetz erlassen, das den Menschenhandel in aller Form unter Strafe stellte, das Wort Sklaverei aber tunlichst vermied. Doch damit nicht genug: Vor wenig mehr als einem Jahr, im September 2007, verabschiedete das mauretanische Parlament schliesslich ein weiteres Gesetz zur Ächtung der Sklaverei und beschloss parallel dazu eine Reihe begleitender Massnahmen.
Hinter diesem Gesetzeserlass steht in erster Linie eine Nichtregierungsorganisation namens «SOS Esclave», die seit Jahren für die Abschaffung der Sklaverei kämpft und versucht, international Druck zu erzeugen. Die 1995 von Nachkommen ehemaliger Sklaven gegründete Organisation wurde schon drei Jahre später per Gerichtsentscheid verboten, und gleichzeitig wurden ihre führenden Köpfe zu hohen Bussen und Gefängnisstrafen verurteilt. Erst 2005 erhielt «SOS Esclave» eine legale Existenz, welche sie sogleich dazu nutzte, eine Reihe von Musterprozessen gegen faktische Sklavenhalter zu führen.
Für Boubacar Messaoud, den Mitbegründer und Präsidenten von «SOS Esclave», steht die Daseinsberechtigung seiner Organisation ausser Frage. «In Mauretanien existiert die Sklaverei weiterhin, sogar in den traditionellen, ja archaischen Formen, in der eine Person direkt von ihrem Herrn abhängt», erklärt Messaoud gegenüber der NZZ. Konkret bedeute dies, dass ein Mensch wie ein Gut vererbt werde, ohne Einwilligung seines Herrn nicht heiraten und de facto auch kein Sorgerecht über seine eigenen Kinder ausüben könne. Daneben konstatiert der Menschenrechtsaktivist das Fortbestehen zahlreicher gravierender Abhängigkeitsverhältnisse, die sich nur unwesentlich von Sklaverei im engeren Wortsinn unterschieden.
Das neue Gesetz aus dem Jahr 2007 hat nach Auffassung von Messaoud tatsächlich zu einer rechtlichen Besserstellung der Sklaven und «Freigelassenen» geführt. Die praktische Umsetzung finde aber nur sehr halbherzig statt, und die geplante Sensibilisierungskampagne sei auf die grossen Städte beschränkt geblieben. Damit habe sie die Betroffenen, die vor allem auf dem Land lebten, überhaupt nicht erreicht, moniert Messaoud. Gleichzeitig stehe seine Organisation unter erheblichem Druck, da ihr von staatlicher Seite vorgeworfen werde, ihre Aktivitäten schadeten dem Image des Landes. Fazit: Das Thema Sklaverei hat – zumindest im Fall Mauretaniens – nichts von seiner Brisanz verloren. Kaum besser dürfte die Lage in einer Reihe anderer islamischer Länder sein, so etwa im Sudan.
Aufrechnen führt nicht weiter
Gemäss den Recherchen von Chebel und weiteren Studien existieren auch in vielen anderen Ländern der islamischen Welt sowohl traditionelle Formen von Sklaverei wie auch moderne Formen von Leibeigenschaft und brutaler Ausbeutung – etwa von Hausmädchen oder Bauarbeitern. Sklaverei ist deshalb ohne Zweifel ein soziales Problem mit grosser Sprengkraft, das dringend einer Lösung bedarf. Doch sowohl Malek Chebel wie auch verschiedene Menschenrechtsorganisationen fordern mit Nachdruck dazu auf, das heikle Thema keinesfalls ideologisch anzugehen und die «orientalische» Sklaverei gegen die einst von westlichen Staaten betriebene oder gegen heutige Formen von «Sklaverei» in Industrieländern aufzurechnen. Entscheidend sei vielmehr, alle Formen von Zwangsarbeit, sexueller Ausbeutung und Menschenhandel radikal zu bekämpfen, wo auch immer sie stattfänden.
Kaum zu bestreiten ist allerdings der Umstand, dass sich der Impuls zur Abschaffung der Sklaverei aus der europäischen Kultur heraus entwickelt hat und keineswegs aus dem islamischen Raum; manche islamkritische Autoren heben denn auch das Verbot der Sklavenhaltung als eine der grössten Leistungen der westlichen Kultur hervor. Jenseits der heutigen Kulturkonflikte zwischen muslimischer und westlicher Welt scheint indes klar, dass einzig eine universalistische Haltung, welche den grundlegenden Menschenrechten eine uneingeschränkte Geltung beimisst, ermöglicht, die Versklavung von Menschen als Verbrechen zu ächten; als Verbrechen an der ganzen Menschheit.
Literaturhinweise: Malek Chebel: L'Esclavage en Terre d'Islam. Editions Fayard, Paris 2007. 496 S., € 24.–. Albert Wirz: Sklaverei und kapitalistisches Weltsystem. Edition Suhrkamp, Neue Historische Bibliothek. Suhrkamp-Verlag, Frankfurt am Main 1984.
Beat Stauffer lebt als freier Publizist in Basel. Sein Schwerpunktgebiet sind die islamische Welt und insbesondere der Maghreb.
.
dinsdag 7 oktober 2008
De Gucht zijn zogenaamde franc-parler
.
De Standaard, zaterdag 04 oktober 2008
'Ik erger me aan het gebruik van het woord “liberaal, in het licht van de huidige financiële crisis. “Het is de schuld van de liberale financiële markten,, hoor je nu. Kan iemand mij eens uitleggen wat een niet-liberale markt dan wel zou zijn?'
Het blijft opmerkelijk dat socialistische recepten nu de crisis moeten vermijden.
(geringschattend) 'Socialistische recepten, kom nu.'
In liberale handboeken staat alvast geen handleiding voor de nationalisatie van de banksector.
'Ten eerste moet men durven zeggen dat de crisis niet in Europa is ontstaan, maar in Amerika. Uiteraard zijn de financiële markten globaal geworden, Amerika met de vinger wijzen is maar een deel van het verhaal. Ten tweede is er de vaststelling dat maar vijf procent van alle financiële transacties ook echte economische transacties zijn waarbij een goed of een dienst gekocht of verkocht wordt. De rest is speculatie. Dat is niet te vermijden, maar wel te temperen. Is een liberale markt hetzelfde als speculeren? Voor mij niet.'
'Anderhalf jaar geleden heb ik al gezegd dat de uitzonderlijk hoge salarissen van topmanagers maatschappelijk niet aanvaard worden, en dat dat vroeg of laat tot excessen zou leiden.'
Maar de wettelijke controle via de CBFA heeft niet naar behoren gewerkt.
'Verwacht van mij geen onbezonnen uitspraken. Er moet een onderzoek komen; een parlementaire onderzoekscommissie is daar overigens niet het geschikte instrument voor. Een commissie van onafhankelijke financieel experts kan ons in drie tot zes maanden duidelijkheid verschaffen, waarna het parlement hun rapport uitgebreid kan bespreken.'
'Want dat er een ernstig onderzoek moet komen, lijdt geen twijfel. Niet alleen over de manier waarop de controlemechanismen hebben gewerkt, maar ook over het beheer en het bestuur van de financiële instellingen. Het gaat over het geld van de mensen.'
De kern van het huidige financiële probleem ligt in de Verenigde Staten. Maar is Fortis ook niet veel te overmoedig geweest?
'Achteraf roepen dat Barbertje moet hangen is gemakkelijk.'
De aandeelhouders van Fortis zouden misschien toch wel een Barbertje willen zien hangen.
'Ik doe niet mee aan het vierendelen van de Fortis-top op de Grote Markt van Aalst, zoals met Jan de Lichte gebeurde (roverhoofdman die in 1748 in Aalst werd terechtgesteld, red.). De slogans die je nu hoort, dat Fortis zich veel te ver gewaagd heeft aan ABN Amro, zijn wel erg gemakkelijk gezegd. En zeggen dat Fortis geen financiering had vooraleer het ABN Amro kocht, dat is de feiten verdraaien. Je kunt moeilijk op de beurs kapitaal ophalen als je nog geen deal hebt. Over het bestuur van Fortis moet ook duidelijkheid verschaft worden. Let wel, ik wil de figuur van Maurice Lippens hier niet witwassen. Ik ken de man niet, maar ik veroordeel niemand zonder de feiten te kennen.'
Het faillissement was heel dichtbij.
'Dat klopt. Als dat niet het geval is, pomp je als land geen miljarden in die bank. We konden niet anders. Als we de zaak op haar beloop hadden gelaten, was heel het systeem ingestort. Ik verzet me tegen het beeld dat het de wilde kapitalisten zijn die dit veroorzaakt hebben en dat de belastingbetaler hen moet komen redden. Het zijn in de eerste plaats de aandeelhouders die de dupe zijn, ze hebben enorm verloren. Johan Vande Lanotte (SP.A) is zelden correct in zijn oppositie, maar zelfs hij geeft toe dat als de SP.A in de regering had gezeten, ze hetzelfde had gedaan. De staat heeft trouwens niet de bedoeling om in het aandeelhouderschap te blijven.'
Onze buurlanden hebben met ons Fortis en Dexia gered, maar de prijs is navenant. Fortis moet ABN Amro opnieuw verkopen, en de baas van Dexia, Axel Miller moet onder Franse druk opstappen. Harde realpolitiek.
'De Nederlanders zijn nooit echt tevreden geweest dat ABN Amro in Belgische handen kwam, dat klopt. Maar goed, het afstoten van ABN Amro is een puur financiële kwestie, voer voor specialisten. Het is ook een kwestie van alternatieven en die waren er nu eenmaal niet. In het geval van Frankrijk en Dexia is het in elk geval... (twijfelt) een verwonderenswaardige zaak.'
Een jammerlijke zaak ook?
'Voor zover ik weet, heeft Axel Miller (de ex-topman van Dexia, red.) niets verkeerds gedaan.'
Moet Europa nu iets doen?
'Wij willen wel een vorm van responsabilisering. Banken zouden minstens vijf procent van de financiële producten die ze aanbieden zelf in handen moeten houden. Een tweede zaak is dat voor banken die echt in een pak Europese landen opereren, een toezicht op Europees niveau moet komen.'
Premier Yves Leterme (CD&V) komt als winnaar uit de crisis.
'Hij heeft in dit dossier zijn rol gespeeld zoals hij dat moest doen. Leterme heeft de capaciteiten om dit soort zaken aan te kunnen, dat mag je ook verwachten van een premier.'
'In de communautaire dossiers is het hem niet gelukt, omdat hij in verkiezingstijd veel te veel beloofd had. Plus natuurlijk de onwil van Wallonië om tot een akkoord te komen.'
Is uw verstand nog altijd te klein om te zien hoe er nu een staatshervorming mogelijk is?
'Mijn verstand groeit niet meer, hé. Ik ben stilaan op de leeftijd dat er per dag een paar duizend hersencellen kapotgaan.'
Zonder de N-VA zal het dus niet gemakkelijker zijn?
'Dat is geen ernstige vraag. Het dossier dat er nu ligt, is geconditioneerd door het feit dat we er al vijftien maanden aan een stuk mee geleurd hebben. Als een verkoper voor de derde keer met een stofzuiger komt aanbellen, heeft hij daarom nog geen betere stofzuiger bij zich. Voor de regionale verkiezingen van volgend jaar komt er geen betekenisvol akkoord. Ook voor BHV geldt dat, dat heb ik trouwens altijd gezegd. Ik kan er ook niet aan doen dat mijn voorspelling nu uitkomt.'
Uw partij bespeelt nu zelf het communautaire thema met agressieve advertenties.
'Kom kom, dat interpreteert u verkeerd. Een teaser bovenaan een advertentie moet de aandacht trekken, die slogan dekt de lading niet. Het punt dat wij willen maken is dat Vlaanderen de belastingen verlaagt, ondanks het uitblijven van een staatshervorming. De redenering dat het in Vlaanderen niet meer goed kan gaan zonder eerst een staatshervorming, is op drijfzand gebaseerd.'
We kunnen dus verder zonder staatshervorming.
'Een regio zonder schulden moet toch vooruit kunnen op eigen benen?'
Uw eigen partij hamerde maanden op de noodzaak van een staatshervorming.
'De redenering dat we absoluut die staatshervorming nodig hebben en anders met Vlaanderen de dieperik ingaan, is een puur N-VA-verhaal. Ik blijf voorstander van meer bevoegdheden voor de regio's en ook van meer fiscale en financiële verantwoordelijkheid. We moeten vooral het financieringsmodel van ons land hervormen. Voor de begroting van 2009 vloeit er nog eens 2miljard euro extra naar de deelstaten. Geld dat we niet hebben. Terwijl de netto-inkomsten in totaal afnemen. Om België recht te houden moeten we dat systeem herzien. Bedrijfseconomisch: heb je er wat aan dat de dochteronderneming bulkt van het geld terwijl de moeder bijna failliet gaat? Wat gebeurt er dan normaal? Dan neemt de dochter de moeder over.'
De federale begroting 2009 heeft een tekort van meer dan 6miljard. Waar gaat u die vinden?
'Vinden? Dat klinkt alsof we paaseieren gaan zoeken. Alleen kun je die pas vinden als iemand ze eerst verstopt (gniffelt). Wij kunnen besparen op het personeel. Alleen is het effect daarvan ook niet onmiddellijk voelbaar.'
CD&V wou geen eenmalige maatregelen om de begroting te redden.
(fijntjes) 'Daar zullen ze wel snel van afstappen.'
'Een groeitempo van 4,5 procent in de gezondheidszorg is onbetaalbaar. Met een stijgingspercentage van 2,8 kunnen we ze perfect op peil houden. Want laat het duidelijk zijn: wij aanvaarden geen stijging van de belastingen.'
Een CO2-koppeling aan beroepsaftrek voor de bedrijfswagens, is dat geen belasting?
'Als je snijdt in de beroepsuitgaven, is dat een verhoging van de belastingen. Met de liberalen in de regering komt er geen belastingverhoging. Duidelijker kan ik toch niet zijn?'
Is deze regering nu vertrokken tot 2011?
'Dat weet ik niet. Maar deze regering heeft wel al getoond dat ze fundamentele beslissingen kan nemen. We hebben het Verdrag van Lissabon goedgekeurd, we hebben de EU-operatie in Tsjaad beslist, we hebben de begroting van 2008 opgesteld. De bevolking verwacht dat we nu voortregeren. Ik denk dat ze het ons erg kwalijk zou nemen als we haar nu in de steek laten. Maar ze zou het ons al even kwalijk nemen als we de belastingen zouden verhogen, wat trouwens complete waanzin zou zijn. We hebben zowat de hoogste belastingdruk van Europa. Of is het de bedoeling België economisch te wurgen?'
Hoe hebt u eind september tijdens de VN-top in New York uitgelegd dat uw premier weer eens thuis bleef voor een interne crisis?
'Ik heb daarover geen vragen gehad.'
Niemand mist Leterme op dat niveau?
'Neen. Ik ben vijf jaar minister van Buitenlandse Zaken, Guy Verhofstadt is daar in die hele tijd ook maar één keer geweest. Als Leterme niet naar New York gaat, valt niet iedereen daar in een zwart gat.'
Toen u in New York was, kwam uw vice-premier Patrick Dewael in een storm over politiebenoemingen terecht. Maar hij klampt zich vast aan zijn post.
'Ik ben ervan overtuigd dat Patrick daar niets van wist. Hij zit zo niet ineen, hij houdt zich met dat soort zaken niet bezig.'
'Ik heb een kleiner kabinet, maar ik ben ook vaak in het buitenland. Als medewerkers hier achter mijn rug e-mails schrijven, kan ik dat ook niet weten.'
De man die de mail stuurde, Paul Van Tichelt, was de rechterhand van Dewael: zijn woordvoerder en adjunct-kabinetschef.
'Ik zeg u dat Dewael van die hele situatie niets wist. Daarop heeft hij de inschatting gemaakt of hij kon blijven functioneren. Volgens hem kon dat, en ik vind dat hij de juiste keuze maakte.'
Waar begint ministeriële verantwoordelijkheid dan nog, als zelfs fouten van naaste medewerkers de minister niet kunnen worden aangewreven?
'In het rapport van het comitéP staat letterlijk dat er niets onoorbaars is gebeurd op het kabinet van Dewael. De “vervalsing, van de examenresultaten is niet op het kabinet gebeurd.'
Het beeld dat blijft hangen is dodelijk.
'Wat er gebeurd is, is onhandig. Maar Paul Van Tichelt en Chris Vander Linden hebben hun conclusies getrokken.'
Na de affaire rond de Vlaamse minister Fietje Moerman en nu rond Dewael lijken Open VLD-kabinetten wel zelfbedieningswinkels.
'Hoe heeft Dewael zichzelf bediend?'
'Kijk, Moerman was zeker ook niet persoonlijk schuldig aan wat er gebeurd is op haar kabinet. Ze heeft ontslag genomen zonder dat de partij daarom vroeg. Maar het comitéP zegt zelf dat er op het kabinet-Dewael geen onwettelijke zaken gebeurd zijn.'
Wie bij Open VLD had aan Dewael moeten zeggen dat hij ontslag moest nemen? Er is een broos evenwicht tussen de top drie, een ontslag had dat verstoord.
'Waar haalt u dat, dat er een “broos evenwicht, is? Ik werk met Patrick en met Bart Somers perfect samen. Want ook al is de economische en politieke toestand geweldig moeilijk, wij beleven alledrie plezier, nu ja arbeidsvreugde, aan onze job. Als de partijvoorzitter zou vinden dat een minister moet aftreden, dan zou hij dat zeggen. Wie die minister ook mag zijn. Maar het is niet aan de orde.'
'Herinnert u zich die heisa rond het cv van de Congolese president Kabila? Denkt u dat ik dat toen in het persdossier had gestoken? Dat ik erbij stond toen iemand daarop schreef dat hij Rwandese roots had?'
Neen, maar u hebt wel de verantwoordelijkheid genomen voor de fout van die medewerker.
'Dat is toch wat men politieke moed noemt? Dewael neemt de politieke verantwoordelijkheid voor wat er gebeurd is. De vraag is of hij daarvoor moet ontslag nemen en mijn antwoord is neen.'
Door zijn ondergeschikte, zijn rechterhand te slachtofferen?
'Ik wil geen gevallen vergelijken die niet te vergelijken zijn. Ik geef het alleen als voorbeeld van dingen die kunnen gebeuren zonder dat een minister daar greep op heeft. Meestal is dat een aaneenschakeling van toevalligheden.'
'Je kunt als minister onmogelijk alles nakijken. De eerste les die ik kreeg toen ik hier op Buitenlandse Zaken kwam, was een telefoontje van Herman De Croo. “Het enige wat je nu nog moet leren als minister is dossiers tekenen zonder ze er volledig op na te lezen. Want als je ze allemaal wilt lezen, doe je niets anders meer., De Croo had groot gelijk, je kunt niet alles nakijken. De vraag is: “Waar ligt de lijn van zaken waarvan je verantwoordelijkheid aan ontslag koppelt?, Dewael heeft die lijn nooit overschreden.'
De afgelopen maanden leek u zich meer en meer te ergeren aan de politieke toestand. Is dat nog altijd zo?
'Wie de afgelopen vijftien maanden in de Wetstraat leuk vond, is een masochist. Die moet naar de Cage aux Folles. Ik kan niet ontkennen dat de huidige uitdagingen eerder mijn adrenaline doet stromen dan dat ik mijn hoofd laat hangen. Ik leef op hoop.'
Wouter Verschelden
.
De Standaard, zaterdag 04 oktober 2008
'Ik erger me aan het gebruik van het woord “liberaal, in het licht van de huidige financiële crisis. “Het is de schuld van de liberale financiële markten,, hoor je nu. Kan iemand mij eens uitleggen wat een niet-liberale markt dan wel zou zijn?'
Het blijft opmerkelijk dat socialistische recepten nu de crisis moeten vermijden.
(geringschattend) 'Socialistische recepten, kom nu.'
In liberale handboeken staat alvast geen handleiding voor de nationalisatie van de banksector.
'Ten eerste moet men durven zeggen dat de crisis niet in Europa is ontstaan, maar in Amerika. Uiteraard zijn de financiële markten globaal geworden, Amerika met de vinger wijzen is maar een deel van het verhaal. Ten tweede is er de vaststelling dat maar vijf procent van alle financiële transacties ook echte economische transacties zijn waarbij een goed of een dienst gekocht of verkocht wordt. De rest is speculatie. Dat is niet te vermijden, maar wel te temperen. Is een liberale markt hetzelfde als speculeren? Voor mij niet.'
'Anderhalf jaar geleden heb ik al gezegd dat de uitzonderlijk hoge salarissen van topmanagers maatschappelijk niet aanvaard worden, en dat dat vroeg of laat tot excessen zou leiden.'
Maar de wettelijke controle via de CBFA heeft niet naar behoren gewerkt.
'Verwacht van mij geen onbezonnen uitspraken. Er moet een onderzoek komen; een parlementaire onderzoekscommissie is daar overigens niet het geschikte instrument voor. Een commissie van onafhankelijke financieel experts kan ons in drie tot zes maanden duidelijkheid verschaffen, waarna het parlement hun rapport uitgebreid kan bespreken.'
'Want dat er een ernstig onderzoek moet komen, lijdt geen twijfel. Niet alleen over de manier waarop de controlemechanismen hebben gewerkt, maar ook over het beheer en het bestuur van de financiële instellingen. Het gaat over het geld van de mensen.'
De kern van het huidige financiële probleem ligt in de Verenigde Staten. Maar is Fortis ook niet veel te overmoedig geweest?
'Achteraf roepen dat Barbertje moet hangen is gemakkelijk.'
De aandeelhouders van Fortis zouden misschien toch wel een Barbertje willen zien hangen.
'Ik doe niet mee aan het vierendelen van de Fortis-top op de Grote Markt van Aalst, zoals met Jan de Lichte gebeurde (roverhoofdman die in 1748 in Aalst werd terechtgesteld, red.). De slogans die je nu hoort, dat Fortis zich veel te ver gewaagd heeft aan ABN Amro, zijn wel erg gemakkelijk gezegd. En zeggen dat Fortis geen financiering had vooraleer het ABN Amro kocht, dat is de feiten verdraaien. Je kunt moeilijk op de beurs kapitaal ophalen als je nog geen deal hebt. Over het bestuur van Fortis moet ook duidelijkheid verschaft worden. Let wel, ik wil de figuur van Maurice Lippens hier niet witwassen. Ik ken de man niet, maar ik veroordeel niemand zonder de feiten te kennen.'
Het faillissement was heel dichtbij.
'Dat klopt. Als dat niet het geval is, pomp je als land geen miljarden in die bank. We konden niet anders. Als we de zaak op haar beloop hadden gelaten, was heel het systeem ingestort. Ik verzet me tegen het beeld dat het de wilde kapitalisten zijn die dit veroorzaakt hebben en dat de belastingbetaler hen moet komen redden. Het zijn in de eerste plaats de aandeelhouders die de dupe zijn, ze hebben enorm verloren. Johan Vande Lanotte (SP.A) is zelden correct in zijn oppositie, maar zelfs hij geeft toe dat als de SP.A in de regering had gezeten, ze hetzelfde had gedaan. De staat heeft trouwens niet de bedoeling om in het aandeelhouderschap te blijven.'
Onze buurlanden hebben met ons Fortis en Dexia gered, maar de prijs is navenant. Fortis moet ABN Amro opnieuw verkopen, en de baas van Dexia, Axel Miller moet onder Franse druk opstappen. Harde realpolitiek.
'De Nederlanders zijn nooit echt tevreden geweest dat ABN Amro in Belgische handen kwam, dat klopt. Maar goed, het afstoten van ABN Amro is een puur financiële kwestie, voer voor specialisten. Het is ook een kwestie van alternatieven en die waren er nu eenmaal niet. In het geval van Frankrijk en Dexia is het in elk geval... (twijfelt) een verwonderenswaardige zaak.'
Een jammerlijke zaak ook?
'Voor zover ik weet, heeft Axel Miller (de ex-topman van Dexia, red.) niets verkeerds gedaan.'
Moet Europa nu iets doen?
'Wij willen wel een vorm van responsabilisering. Banken zouden minstens vijf procent van de financiële producten die ze aanbieden zelf in handen moeten houden. Een tweede zaak is dat voor banken die echt in een pak Europese landen opereren, een toezicht op Europees niveau moet komen.'
Premier Yves Leterme (CD&V) komt als winnaar uit de crisis.
'Hij heeft in dit dossier zijn rol gespeeld zoals hij dat moest doen. Leterme heeft de capaciteiten om dit soort zaken aan te kunnen, dat mag je ook verwachten van een premier.'
'In de communautaire dossiers is het hem niet gelukt, omdat hij in verkiezingstijd veel te veel beloofd had. Plus natuurlijk de onwil van Wallonië om tot een akkoord te komen.'
Is uw verstand nog altijd te klein om te zien hoe er nu een staatshervorming mogelijk is?
'Mijn verstand groeit niet meer, hé. Ik ben stilaan op de leeftijd dat er per dag een paar duizend hersencellen kapotgaan.'
Zonder de N-VA zal het dus niet gemakkelijker zijn?
'Dat is geen ernstige vraag. Het dossier dat er nu ligt, is geconditioneerd door het feit dat we er al vijftien maanden aan een stuk mee geleurd hebben. Als een verkoper voor de derde keer met een stofzuiger komt aanbellen, heeft hij daarom nog geen betere stofzuiger bij zich. Voor de regionale verkiezingen van volgend jaar komt er geen betekenisvol akkoord. Ook voor BHV geldt dat, dat heb ik trouwens altijd gezegd. Ik kan er ook niet aan doen dat mijn voorspelling nu uitkomt.'
Uw partij bespeelt nu zelf het communautaire thema met agressieve advertenties.
'Kom kom, dat interpreteert u verkeerd. Een teaser bovenaan een advertentie moet de aandacht trekken, die slogan dekt de lading niet. Het punt dat wij willen maken is dat Vlaanderen de belastingen verlaagt, ondanks het uitblijven van een staatshervorming. De redenering dat het in Vlaanderen niet meer goed kan gaan zonder eerst een staatshervorming, is op drijfzand gebaseerd.'
We kunnen dus verder zonder staatshervorming.
'Een regio zonder schulden moet toch vooruit kunnen op eigen benen?'
Uw eigen partij hamerde maanden op de noodzaak van een staatshervorming.
'De redenering dat we absoluut die staatshervorming nodig hebben en anders met Vlaanderen de dieperik ingaan, is een puur N-VA-verhaal. Ik blijf voorstander van meer bevoegdheden voor de regio's en ook van meer fiscale en financiële verantwoordelijkheid. We moeten vooral het financieringsmodel van ons land hervormen. Voor de begroting van 2009 vloeit er nog eens 2miljard euro extra naar de deelstaten. Geld dat we niet hebben. Terwijl de netto-inkomsten in totaal afnemen. Om België recht te houden moeten we dat systeem herzien. Bedrijfseconomisch: heb je er wat aan dat de dochteronderneming bulkt van het geld terwijl de moeder bijna failliet gaat? Wat gebeurt er dan normaal? Dan neemt de dochter de moeder over.'
De federale begroting 2009 heeft een tekort van meer dan 6miljard. Waar gaat u die vinden?
'Vinden? Dat klinkt alsof we paaseieren gaan zoeken. Alleen kun je die pas vinden als iemand ze eerst verstopt (gniffelt). Wij kunnen besparen op het personeel. Alleen is het effect daarvan ook niet onmiddellijk voelbaar.'
CD&V wou geen eenmalige maatregelen om de begroting te redden.
(fijntjes) 'Daar zullen ze wel snel van afstappen.'
'Een groeitempo van 4,5 procent in de gezondheidszorg is onbetaalbaar. Met een stijgingspercentage van 2,8 kunnen we ze perfect op peil houden. Want laat het duidelijk zijn: wij aanvaarden geen stijging van de belastingen.'
Een CO2-koppeling aan beroepsaftrek voor de bedrijfswagens, is dat geen belasting?
'Als je snijdt in de beroepsuitgaven, is dat een verhoging van de belastingen. Met de liberalen in de regering komt er geen belastingverhoging. Duidelijker kan ik toch niet zijn?'
Is deze regering nu vertrokken tot 2011?
'Dat weet ik niet. Maar deze regering heeft wel al getoond dat ze fundamentele beslissingen kan nemen. We hebben het Verdrag van Lissabon goedgekeurd, we hebben de EU-operatie in Tsjaad beslist, we hebben de begroting van 2008 opgesteld. De bevolking verwacht dat we nu voortregeren. Ik denk dat ze het ons erg kwalijk zou nemen als we haar nu in de steek laten. Maar ze zou het ons al even kwalijk nemen als we de belastingen zouden verhogen, wat trouwens complete waanzin zou zijn. We hebben zowat de hoogste belastingdruk van Europa. Of is het de bedoeling België economisch te wurgen?'
Hoe hebt u eind september tijdens de VN-top in New York uitgelegd dat uw premier weer eens thuis bleef voor een interne crisis?
'Ik heb daarover geen vragen gehad.'
Niemand mist Leterme op dat niveau?
'Neen. Ik ben vijf jaar minister van Buitenlandse Zaken, Guy Verhofstadt is daar in die hele tijd ook maar één keer geweest. Als Leterme niet naar New York gaat, valt niet iedereen daar in een zwart gat.'
Toen u in New York was, kwam uw vice-premier Patrick Dewael in een storm over politiebenoemingen terecht. Maar hij klampt zich vast aan zijn post.
'Ik ben ervan overtuigd dat Patrick daar niets van wist. Hij zit zo niet ineen, hij houdt zich met dat soort zaken niet bezig.'
'Ik heb een kleiner kabinet, maar ik ben ook vaak in het buitenland. Als medewerkers hier achter mijn rug e-mails schrijven, kan ik dat ook niet weten.'
De man die de mail stuurde, Paul Van Tichelt, was de rechterhand van Dewael: zijn woordvoerder en adjunct-kabinetschef.
'Ik zeg u dat Dewael van die hele situatie niets wist. Daarop heeft hij de inschatting gemaakt of hij kon blijven functioneren. Volgens hem kon dat, en ik vind dat hij de juiste keuze maakte.'
Waar begint ministeriële verantwoordelijkheid dan nog, als zelfs fouten van naaste medewerkers de minister niet kunnen worden aangewreven?
'In het rapport van het comitéP staat letterlijk dat er niets onoorbaars is gebeurd op het kabinet van Dewael. De “vervalsing, van de examenresultaten is niet op het kabinet gebeurd.'
Het beeld dat blijft hangen is dodelijk.
'Wat er gebeurd is, is onhandig. Maar Paul Van Tichelt en Chris Vander Linden hebben hun conclusies getrokken.'
Na de affaire rond de Vlaamse minister Fietje Moerman en nu rond Dewael lijken Open VLD-kabinetten wel zelfbedieningswinkels.
'Hoe heeft Dewael zichzelf bediend?'
'Kijk, Moerman was zeker ook niet persoonlijk schuldig aan wat er gebeurd is op haar kabinet. Ze heeft ontslag genomen zonder dat de partij daarom vroeg. Maar het comitéP zegt zelf dat er op het kabinet-Dewael geen onwettelijke zaken gebeurd zijn.'
Wie bij Open VLD had aan Dewael moeten zeggen dat hij ontslag moest nemen? Er is een broos evenwicht tussen de top drie, een ontslag had dat verstoord.
'Waar haalt u dat, dat er een “broos evenwicht, is? Ik werk met Patrick en met Bart Somers perfect samen. Want ook al is de economische en politieke toestand geweldig moeilijk, wij beleven alledrie plezier, nu ja arbeidsvreugde, aan onze job. Als de partijvoorzitter zou vinden dat een minister moet aftreden, dan zou hij dat zeggen. Wie die minister ook mag zijn. Maar het is niet aan de orde.'
'Herinnert u zich die heisa rond het cv van de Congolese president Kabila? Denkt u dat ik dat toen in het persdossier had gestoken? Dat ik erbij stond toen iemand daarop schreef dat hij Rwandese roots had?'
Neen, maar u hebt wel de verantwoordelijkheid genomen voor de fout van die medewerker.
'Dat is toch wat men politieke moed noemt? Dewael neemt de politieke verantwoordelijkheid voor wat er gebeurd is. De vraag is of hij daarvoor moet ontslag nemen en mijn antwoord is neen.'
Door zijn ondergeschikte, zijn rechterhand te slachtofferen?
'Ik wil geen gevallen vergelijken die niet te vergelijken zijn. Ik geef het alleen als voorbeeld van dingen die kunnen gebeuren zonder dat een minister daar greep op heeft. Meestal is dat een aaneenschakeling van toevalligheden.'
'Je kunt als minister onmogelijk alles nakijken. De eerste les die ik kreeg toen ik hier op Buitenlandse Zaken kwam, was een telefoontje van Herman De Croo. “Het enige wat je nu nog moet leren als minister is dossiers tekenen zonder ze er volledig op na te lezen. Want als je ze allemaal wilt lezen, doe je niets anders meer., De Croo had groot gelijk, je kunt niet alles nakijken. De vraag is: “Waar ligt de lijn van zaken waarvan je verantwoordelijkheid aan ontslag koppelt?, Dewael heeft die lijn nooit overschreden.'
De afgelopen maanden leek u zich meer en meer te ergeren aan de politieke toestand. Is dat nog altijd zo?
'Wie de afgelopen vijftien maanden in de Wetstraat leuk vond, is een masochist. Die moet naar de Cage aux Folles. Ik kan niet ontkennen dat de huidige uitdagingen eerder mijn adrenaline doet stromen dan dat ik mijn hoofd laat hangen. Ik leef op hoop.'
Wouter Verschelden
.
donderdag 2 oktober 2008
Cholera in Parijs, 1832
Het is niet de tijd meer voor bespiegelingen over het verleden. Het heden is op dit moment belangrijker, en het thema dat dit heden mij ter bespreking aanreikt, is van die aard dat zelfs de vraag of ik verder zal kunnen schrijven er van afhangt.
Ik geef u een fragment van een artikel, en in een later boek zal het dan in zijn geheel verschijnen. Ik werd bij mijn schrijfwerk vaak gestoord, het meest door het verschrikkelijke kermen van mijn buurman die aan de cholera stierf. Ook moet ik u ervan verwittigen dat de omstandigheden van die dagen een bedenkelijke invloed hadden op mijn volgende bladzijden; weliswaar had ikzelf voor zover ik wist geen enkel ongemak, maar als de geluiden van de Dood die zijn sikkel aan het wetten is, een mens zo duidelijk in de oren klinken dan stoort dat toch. Van zo’n geestelijk onbehagen kun je je niet ontdoen, minder nog dan van lichamelijke pijn. Was ook die er nog bijgekomen, dan was ik op de loop moeten gaan, zoals de andere buitenlanders hier; maar – hier lag ook mijn beste vriend ziek te bed. Ik vermeld dat, omdat men anders mijn achterblijven in Parijs voor een stukje bravoure zou kunnen aanzien. Alleen een gek zou er plezier in vinden om de cholera te willen trotseren.
Het was opnieuw een tijd van terreur, veel verschrikkelijker dan die vorige, want deze keer hadden de terechtstellingen zo snel en zo heimelijk plaats. Een gemaskerde beul was het die met een onzichtbare guillotine ambulante door Parijs trok. “De één na de ander worden we in de zak gestoken!” zei elke morgen mijn bediende al zuchtend, als hij me het aantal doden kwam melden, of ook de dood van een kennis. De uitdrukking “in de zak steken” was helemaal geen beeldspraak; men kwam al snel kisten tekort, en het merendeel van de doden werd in zakken begraven. Toen ik nu vorige week voorbij een openbare markt kwam, en in de grote hallen al dat lustige volk zag, die springlevende montere Fransmannetjes, en die lieflijke kletskousen van françaises die lachend en schaterend hun inkopen deden, toen herinnerde ik mij weer dat er in de choleratijd op die plek, hoog gestapeld, vele honderden witte zakken lagen waar allemaal lijken inzaten, en dat je hier maar weinig stemmen hoorde toen, maar ze klonken des te pijnlijker; het waren namelijk de stemmen van de lijkwachters die met een griezelige gelijkmoedigheid aan de doodgravers elk hun aantal zakken toebedeelden, of het waren die van de doodgravers die bij het stapelen op de karren met gedempte stem dat getal herhaalden, of zich juist schril en luid beklaagden dat men hen een zak te weinig had geleverd, waarbij het niet zelden tot onwezenlijke ruzies kwam. Ik weet nog dat er naast mij twee knaapjes stonden met bedroefde gezichtjes, en één ervan vroeg mij: of ik niet wist in welke zak zijn vader zat?
De nu volgende mededelingen hebben wellicht de verdienste dat ze tegelijk ook een bulletin zijn dat op het slagveld zelf is geschreven, en nog wel tijdens de slag zelf, zodat zij de onvervalste kleur van het moment tonen. Toegegeven, in het genre hebben Thucydides, de geschiedschrijver en Bocaccio, de novellist ons wel gavere voorbeelden nagelaten; maar ik betwijfel of zij, op het moment zelf dat de cholera van hún tijd allerhardst om hen heen had gewoed, of zij dan de koelbloedigheid zouden hebben gehad om zulks meteen in de Allgemeine Zeitung van Korinthië, of in die van Pisa even mooi en meesterlijk te beschrijven.
Ik zal bij de volgende bladzijden aan één grondgedachte trouw blijven, en ook in de rest van het boek, namelijk: dat ik niets aan deze artikelen verander, dat ik alles laat afdrukken zoals ik het oorspronkelijk geschreven heb. Dat ik alleen hier en daar een enkel woord toevoeg of weglaat, als dat in mijn herinnering met het oorspronkelijke manuscript overeenkomt. Zulke kleine rechtzettingen hoef ik niet te verwerpen, maar ze zijn schaars en onbeduidend en nooit gaat het over feitelijke vergissingen, of valse profetieën of scheve perspectieven. Immers, juist die mogen hier niet ontbreken: zij behoren tot de geschiedenis van de tijd. De gebeurtenissen zelf zijn altijd de beste berichtgeving.
oOo
Ik spreek over de cholera die hier heerst, en ongebreideld heerst, en die zonder onderscheid van stand of gezindheid in duizendvoud haar slachtoffers velt.
Men had die pestilentie nogal onbekommerd tegemoet gezien, temeer daar vanuit Londen het bericht was gekomen dat er naar verhouding maar weinigen waren weggerukt. Aanvankelijk stond het zelfs goed om de spot te drijven met de ziekte. Men ging er van uit dat de cholera zich hier in Parijs geen aanzien zou weten te verwerven, evenmin als zovele andere grote reputaties hier… en men kon toch die goeie ouwe cholera er niet van verdenken dat ze, uit schrik om belachelijk te worden gemaakt, naar een middel zou grijpen dat tenslotte al door Robespierre en Napoleon was uitgeprobeerd: namelijk dat zij het volk zou decimeren louter en alleen om respect af te dwingen.
Maar, met alle ellende die hier heerst, met het kolossaal gebrek aan hygiëne – en dat niet alleen bij de armste klassen – gezien de kwetsbaarheid van het ganse volk in zijn grenzeloze lichtzinnigheid, en bijgevolg het totale gebrek aan voorzorgsmaatregelen of zelfs maar voorzichtigheid, met dat alles dus moést de cholera wel snel en hard om zich heen grijpen, en hier meer dan elders.
Haar aankomst werd de 29ste maart officieel bekendgemaakt. Dat was de dag van halfvasten, mi-carême. Het weer was zonnig en aangenaam, en dus wandelden de Parijzenaars vrolijk op de boulevards. Daar waren zelfs gemaskerden te zien die in overdreven kleuren en vormen de spot dreven met de angst voor de cholera, en met de ziekte zelf. Er was die avond nog meer volk op de redoutes 2 dan anders; overmoedig geschater overstemde de luidste muziek, de mensen raakten verhit van de chahût — het cancan-dansen: dubbelzinnig is die dans dan ook nauwelijks. En ze aten daarbij ijs en dronken allerhande koude dranken: tot plots een van de lustigste Harlekijns een al te grote koelte in zijn benen gewaar werd en zijn masker aflegde, waarbij er tot grote verwondering van iedereen een viooltjes-blauw gezicht tevoorschijn kwam. Men zag al snel dat dit geen grap was, en het gelach verstomde. Vele wagens vol met mensen werden gelijk van de redoute naar het Hôtel-Dieu afgevoerd, het centrale ziekenhuis waar zij, met hun avontuurlijke schertskledij nog aan hun lijf, terstond stierven. Omdat men in een eerste paniek nog geloofde aan besmetting, en omdat de oudere gasten van het Hôtel-Dieu een vreselijk angstgeroep aanhieven, heeft men die eerste doden naar men zegt zó snel begraven dat men niet eens de tijd nam om hun narrenkledij uit te trekken, en net zo vrolijk als ze hebben geleefd liggen ze nu vrolijk in hun graf.
II. Vergif
Niets lijkt op de verwarring waarmee er nu plots veiligheidsmaatregelen werden genomen. Er kwam een commission sanitaire tot stand, er werden overal bureaux de secours ingericht en de verordening betreffende de salubreté publique, de huisvuilophaling, moest ten spoedigste in werking treden. Hier kwam men al direct in botsing met de belangen van enige duizenden mensen, die de vuilnis op de openbare weg als hun eigen domein beschouwden. Dat zijn de zogenaamde chiffonniers, die uit het afval dat zich een hele dag in hoekjes en kantjes voor de huizen ophoopt hun levensonderhoud halen. Met grote spitse korven op de rug en een prikstok in de hand slenteren deze vuil-bleke gedaanten, deze mensen, door de straten en uit het vuil weten ze nog heel wat bruikbaars te prikken en te verkopen. Maar nu gaf de politie die afvalophaling in entreprise, om het vuil niet te lang op straat mocht blijven liggen. Het afval werd op karren geladen en moest direct de stad uit, naar het vrije veld. Alleen daar was het de chiffonniers nog toegestaan naar hartenlust wat rond te vissen. Maar deze mensen klaagden nu: dat ze gebroodroofd werden, of op zijn minst in hun belangen geschaad; dat hun bedrijvigheid een lang verworven recht was, op zijn manier een soort eigendom die ze hen niet zomaar willekeurig konden afnemen.
Het is eigenaardig dat de argumentatie die de chiffonniers daarbij hanteerden, helemaal dezelfde was als die van onze Duitse landjonkers, gildenmeesters, tiendenpredikers, faculteitsgenoten en andere bevoorrechten, en die zij plegen in te roepen wanneer de oude misbruiken waar zíj nut van hebben — het afval van de Middeleeuwen dus — als die misbruiken eens dreigen opgeruimd te worden, om tenminste ons leven niet langer te laten verpesten met dat verjaard stof en die vuilnis.
Toen hun protest niets uithaalde, probeerden de chiffonniers de hervorming van de huisvuilophaling met geweld te verhinderen; ze zetten een kleine contrarevolutie op, met de steun van zekere oude vrouwen, de revendeuses. Aan hen had men verboden om het stinkende goedje, dat ze grotendeels van de chiffonniers betrokken, nog langer langs de kaden uit te kramen. We maakten nu een weerzinwekkende opstand mee: de nieuwe reinigingskarren werden kapotgeslagen en de Seine ingekieperd. De chiffonniers wierpen barricades op bij de Porte St-Denis; bij Châtelet vochten de ouwe-rommel-wijven met hun grote paraplu’s; de generale strijdmars weerklonk; eerste minister Casimir Périer liet zijn myrmidonen3 uit hun boetieken naar buiten trommelen; de troon van burger-koning Louis-Philippe sidderde; de rente zakte; de Karlisten juichten. Deze laatsten, de aanhangers van het oude koningshuis en het ancien régime, hadden eindelijk hun natuurlijke bondgenoten gevonden, lompenrapers en rommelkraamsters, want ook die kwamen nu op voor hún principes: voorvechters van het vervallene, van het overgeleverde erf-afvalrecht, en van alle soort uitvaagsel.4
Het oproer van de chiffonniers werd dus door de gewapende macht gesmoord; op dat moment greep de cholera nog niet eens zo woedend om zich heen als sommigen het misschien wel hadden gewenst – want zulke lui zijn er altijd: die hopen bij elke noodtoestand, of bij elke volksopwinding niet zozeer op hun eigen overwinning, dan wel op de val van de zittende regering.
En dan plots dat gerucht! De vele mensen, die zo snel waren begraven – die waren niet aan een ziekte gestorven, maar door vergif !
Het ging rond dat men op alle levensmiddelen vergif had weten te strooien: op groentemarkten was het gebeurd, bij bakkers, bij slagers, bij de wijnhandelaars. Hoe ongelooflijker de verhalen klonken, des te gretiger werden ze door het volk geslikt – en toen de politieprefect nog met een verklaring voor de pinnen kwam, moesten zelfs hoofdschuddende twijfelaars er geloof aan hechten.
Het is er de politie hier minder om te doen – hier zoals elders – om misdaden te verijdelen, dan wel om het zó te laten voorkomen alsof ze altijd wel weet hebben van wat er omgaat. Nu wilden ze met dat communiqué, ofwel pralen met hun alwetendheid, ofwel redeneerden ze: bij zulke berichten als een vergiftiging, en laat die waar zijn of vals, moeten we in elk geval alle argwaan ten opzichte van de regering proberen af te wenden. Wat er ook van zij, door hun ongelukkig communiqué waarin uitdrukkelijk stond dat ze de gifmengers op het spoor waren, werd dit kwaadaardige gerucht natuurlijk ten volle bevestigd en heel Parijs raakte in een gruwelijke doodsverbijstering.
“Wat horen wij nu toch allemaal!” riepen de oude mensen, die zelfs in de grimmigste ogenblikken van de Revolutie nooit zulke wandaden hadden meegemaakt. “Français! we zijn onteerd!” riepen de mannen en zij bonkten zich op hun koppen. De vrouwen drukten hun kleine kinderen angstig tegen hun hart en weenden bitter en jammerden dat de kleine wormpjes nog in hun armen zouden sterven. De arme mensen waagden het niet meer te eten of te drinken en zij wrongen hun handen van pijn en woede. Het was alsof de wereld verging. Op alle straathoeken, vooral bij de roodverlichte wijnhuizen stonden hele groepjes zich te beraden. Daar was het ook dat mensen die er enigszins verdacht uitzagen werden afgetast, en wee! als men in hun zakken ook maar iets verdachts vond. Als wilde beesten, als razenden, stortte het volk zich op hen. Zeer velen konden zich door tegenwoordigheid van geest nog redden; velen werden ontzet door de garde communale die in die dagen overal patrouilleerde; anderen werden zwaar verwond en verminkt; zes mensen werden op de meest onbarmhartige manier vermoord.
Er is geen afgrijselijker aanblik dan de volkstoorn die om bloed vraagt, en zijn weerloze slachtoffers wurgt. Dan stroomt er door de straten een donkere mensenzee met daarin, als witte kopjes op de golven, arbeiders in hemdsmouwen. Alles giert en bruist genadeloos, heidens, demonisch. In de rue St Denis hoorde ik de oude kreet “à la lanterne”5 en woedend vertelden enkele stemmen mij dat ze een gifmenger gingen verhangen. De enen zeiden dat het een koningsgezinde was – ze hadden naar het schijnt een brevet du lys in zijn tas gevonden, een soort vrijgeleide met het leliesymbool; anderen beweerden dat het een priester was, en die zijn tot alles in staat. Aan de rue Vaugirard werden twee mensen vermoord want ze hadden een wit poeder op zak. Ik zag één van die ongelukkigen, die nog even reutelde en rochelde. Zelfs oude vrouwen deden hun klompen uit en sloegen hem zolang op z’n kop tot hij dood was. Hij was poedelnaakt, tot een bloedklomp geslagen en gekwetst; niet alleen waren hem de kleren afgerukt, ook de haren, de schaamdelen, de lippen en de neus. Een woesteling deed het lijk een strop om de voeten en sleepte het door de straat. Hij riep daarbij aan één stuk: “Voilà le choléra-morbus!”
Een wondermooi, witwoedend vrouwmens, met de borsten bloot, haar handen helemaal onder het bloed, stond aan de kant en toen het lijk haar passeerde gaf ze het een trap met haar voet. Ze lachte en vroeg mij of ik voor dat zachtmoedige werkje niet een paar franken over had; dan kon ze een zwart rouwkleed kopen, want haar moeder was een paar uur daarvoor gestorven, vergiftigd.
III. Flanel
De dag daarop bleek uit de kranten dat de ongelukkige mensen die men zo gruwelijk had vermoord volslagen onschuldig waren geweest; het verdachte poeder dat op hen was gevonden, zou kamfer zijn geweest, of chloruur, of een van die andere middeltjes tegen de cholera – en al die zogenaamd vergiftigden waren doodnatuurlijk bezweken aan de heersende plaag. Het volk hier, zoals het volk overal, ontsteekt snel in woede en kan op zulke momenten tot gruweldaden worden verleid; maar als datzelfde volk bezadigde stemmen hoort, laat het zich even snel milder stemmen en heeft het hartsgrondig berouw over zijn wandaden.
Met dat soort stem hebben de kranten hier, direct de dag daarop, het volk weten in te tomen en te sussen. Het mag een triomf van de pers worden genoemd dat zij in staat bleek het onheil zo snel in te perken – onheil dat de politie met haar communiqué had aangericht. Hier moet ik de houding laken van een paar lui die niet eens tot de laagste klasse behoren, maar die zich in hun kwaadwilligheid niettemin zó op sleeptouw lieten nemen dat ze de partij van de Carlisten openlijk van gifmengerij hebben beticht. Zó ver mag de passie ons nooit voeren; eerlijk, ik zou me grondig bedenken voor ik een dergelijke gruwelijke beschuldiging zou uitspreken aan het adres van mijn giftigste vijanden. De Carlisten hieven, terecht in dit geval, een weeklacht aan. Enkel dat ze hierbij zo luid en schimpend tekeer gingen fluisterde mij wat argwaan in; dat is niet de gebruikelijke taal van de onschuld.
Maar de beste experten zijn ervan overtuigd dat van vergiftiging helemaal geen sprake is geweest. Mogelijk zijn schijnvergiftigingen op touw gezet, mogelijk heeft men ook echt een paar dompelaars aangeworven om allerhande onschadelijke poedertjes op etenswaren te strooien om zo het volk onrustig te maken en op te hitsen; als dit laatste het geval was, dan moeten we niet te zwaar tillen aan de tumultueuze uitspattingen van het volk, temeer daar die niet voortkwamen uit private wrok, maar “in het belang van het algemeen welzijn waren, geheel volgens de principes van de afschrikkingstheorie”. Ja, de Carlisten zijn wellicht in de put gevallen die ze voor de regering gegraven hadden; niet aan haar, nog veel minder aan de Republikeinen schrijft men de vergiftigingen gewoonlijk toe, maar aan de partij “die keer op keer met de wapens werd verslagen, met laffe middelen telkens weer overeind wist te komen, die altijd haar geluk en macht veroverde tot ongeluk van Frankrijk, en die nu de steun van de Kozakken moet ontberen en dus makkelijk haar toevlucht zou kunnen nemen tot vulgair vergif.” Zo ongeveer liet de “Constitutionel” zich uit. Wat ikzelf, de dag van die doodslagen voor bijzonders opstak, bracht me tot de overtuiging dat de macht van de oude Bourbons in Frankrijk nooit en nimmer nog zou gedijen. Ik had bij diverse groepen mensen de meest bizarre uitspraken gehoord; ik had diep in het hart van het volk gekeken; het weet wat voor vlees het in de kuip heeft.
Sindsdien is alles hier rustig; “L’ordre règne á Paris” , zoals onze minister van buitenlandse zaken, Horatius Sebastiani zou zeggen.6 Een doodse stilte heerst in heel Parijs. Een stenen ernst ligt op alle gezichten. Vele avonden lang zag men zelfs op de boulevards weinig mensen, en dan nog ijlden zij elkaar snel voorbij, met een hand voor hun mond, of een doekje. De theaters waren uitgestorven. Als ik een salon binnenkwam waren de lui verwonderd mij nog in Parijs te zien – want dringende besognes heb ik hier toch niet?
De meeste buitenlanders – mijn landgenoten namelijk – waren spoorslags afgereisd. Gehoorzame ouders hadden van hun kinderen het bevel gekregen ten spoedigste naar huis te komen. Godvrezende zonen vervulden zonder dralen het zoete verzoek van de ouders, die hun terugkeer naar de Heimat wensten. Eert uw vader en moeder, en gij zult lang leven op aarde! Bij anderen ontwaakte plotseling een oneindige Sehnsucht naar het dierbare vaderland, naar de romantische gouwen langs de ontzagwekkende Rijn, de geliefde bergen, het gelukzalige Schwaben: het land van de hoofse liefde en de vrouwentrouw, van de lustige liederen en de gezonde lucht. In het Hôtel de Ville zijn er al meer dan 120.000 reispassen afgegeven hoor ik.
En, alhoewel de cholera het zichtbaar op de armere klassen gemunt had, toch waren het de rijken die op slag de benen namen. Sommige parvenus kun je het niet kwalijk nemen dat ze er vandoor gingen; zij dachten waarschijnlijk: die cholera, die komt van zo ver, uit Azië, en die weet dus niet dat wij op de beurs de laatste tijd veel geld verdiend hebben – die houdt ons misschien nog voor arme drommels, en laat ons alsnog in het gras bijten. Alexandre Aguado, markies de la Marismas del Guadalquivir, een der rijkste bankiers hier, en ridder in het Erelegioen, was bij deze grote terugtocht de veldmaarschalk. Waanzinnig van angst, zat naar het schijnt deze ridder gedurig achterom te kijken door het raampje van zijn koets, en hij hield zijn blauwe bediende die achterop stond, voor de waarachtige dood zelf, de choléra-morbus.
Het volk morde bitter toen het zag hoe de rijken, bepakt met artsen en apothekers, zich in gezondere oorden kon redden. De armen moesten wrevelig toezien hoe geld ook een beschutting tegen de dood was. Het grootste deel van de juste-milieu-regering en de haute-finance is sindsdien ook verdwenen, en leeft nu in zijn kastelen. De ware vertegenwoordigers van de rijkdom, de heren von Rothschild, zijn evenwel in Parijs gebleven en geven daarmee te kennen dat ze niet alleen in geldzaken groots en dapper zijn. Ook premier Casimir Périer toonde zich groots en dapper want hij ging bij het uitbreken van de cholera het Hôtel-Dieu bezoeken; ik vermoed dat zelfs zijn tegenstanders betreuren dat hij als gevolg daarvan, iedereen weet hoe gevoelig hij is, zelf door de cholera werd getroffen. Hij is er nochtans niet aan bezweken, want hijzelf is een nog kwadere ziekte.7 Ook de jonge kroonprins, de hertog van Orléans, die samen met Périer het hospitaal bezocht, verdient erkentelijkheid. De hele koninklijke familie trouwens heeft in deze troosteloze tijd met glans haar mannetje gestaan. Bij het uitbreken van de cholera verzamelde de goede koningin vrienden en dienaars en verdeelde onder hen flanellen zwachtels, die zij goeddeels zelf had vervaardigd!
De zeden van het oude ridderdom zijn nog niet verzwonden: alleen zijn ze overgegaan in burgerlijke deugden. Hoge Dames voorzien haar kamp tegenwoordig van minder poëtische – maar veel gezondere sjaaltjes. Tenslotte leven wij niet langer in de helm- en harnastijden van de krijgshaftige chevallerie, maar in de vredevolle burgertijd van de borstrokken en het warm ondergoed. Wij leven niet meer in het ijzeren tijdperk maar in het tijdperk van flanel.
Flanel is werkelijk ons beste pantser tegen de aanvallen van onze ergste vijand, de cholera. “Vandaag zou Venus”, zegt de Figaro, “een gordel van flanel dragen”. Ikzelf steek ook voor de helft in flanel, en daardoor beschouw ik mijzelf als cholera-vast. Tenslotte draagt ook de koning ondergoed van het beste burgerflanel.
Ik mag hier niet onvermeld laten dat onze roi-citoyen zich bij deze algemene rampspoed zeer burgerlijk-meevoelend en edel heeft gedragen, en veel geld heeft uitgegeven voor de armen. – En nu ik toch op dreef ben: ik wil ook de aartsbisschop van Parijs, Graaf Quelen, hier lof toezwaaien.8 Na het bezoek van de kroonprins en Périer, is ook hij in het Hôtel-Dieu de zieken komen troosten. Hij had nochtans lang daarvoor al voorspeld dat God de cholera zou sturen, als straf, om een volk te tuchtigen “dat het had bestaan een zeer christelijke koning af te zetten en dat de privilegies van de katholieke staatsgodsdienst in de Charta had afgeschaft”. Maar nu de toorn Gods deze zondaars bezoekt, wil mijnheer Quelen zijn gebed ten hemel richten en genade afsmeken, tenminste toch voor de onschuldigen – want er sterven ook veel koningsgezinden.
Daarenboven heeft de heer Quelen, de aartsbisschop, zijn eigen slot Constans aangeboden om er een hospitaal in te richten. De regering zag zich genoodzaakt dit aanbod te weigeren, want het slot is een complete woestenij, helemaal verkrot, en de reparaties gingen te veel kosten. Hierbij dient gezegd dat de aartsbisschop had geëist dat men hem in dat toekomstige hospitaal de vrije hand zou laten en, bij al het lichamelijke lijden van de arme zieken vond men het ongewenst om ook nog eens hun zielen bloot te stellen aan de pijnlijke reddingspogingen die de aartsbisschop en zijn geestelijke hulpjes op het oog hadden; men verkoos dan maar om de verstokte revolutionaire zondaars – zonder vermaning betreffende de eeuwige Verdoemenis en het Hellevuur, en zonder Biecht of Oliesel – simpelweg aan de cholera te laten sterven. En hoewel men wel eens beweert dat het katholicisme een passende religie is voor ongelukkige tijden als de dag van vandaag – de Fransen vertonen geen haast om er zich in te bekwamen. In gelukkiger dagen, vrezen ze, konden zij wel eens blijven zitten met die ziektereligie.
IV. Père Lachaise
Er lopen tegenwoordig heel wat verklede priesters rond tussen de mensen, met de boodschap dat een gewijde rozenkrans beschermt tegen de cholera. Onze linkse vrienden weer, de Saint-Simonisten, rekenen het bij de voordelen van hun eigen geloof dat er geen enkele Saint-Simonist aan de heersende plaag kan sterven – zij redeneren als volgt: aangezien de vooruitgang een Natuurwet is, en aangezien de sociale vooruitgang bij het Saint-Simonisme ligt, is het uitgesloten dat er één van hen sterft zolang het aantal van hun apostelen nog ontoereikend is. De Bonapartisten houden weer vol dat als iemand de cholera bij hemzelf gewaarwordt, hij onmiddellijk de Vendômezuil moet aanschouwen: hij blijft dan in leven. Zo heeft eenieder in deze tijd van nood zijn geloof. Wat mij betreft: ik geloof in flanel.
Een goed dieet kan natuurlijk ook geen kwaad: alleen moet men dan weer niet zó weinig eten als sommige brave mensen doen, die dan ‘s nachts hun hongerkrampen voor de cholera houden. Het is vermakelijk om te zien hoe schuw de mensen tegenwoordig aan tafel zitten, en hoe wantrouwig zij naar de meest mensvriendelijke gerechten staren. Diepzuchtend slikken ze de allerfijnste hapjes door. De dokters vertelden hen dat ze geen vrees mogen koesteren en dat zij elke ergernis dienen te mijden; maar nu vrezen ze juist dat ze zich onverhoeds ergens aan zullen ergeren – en het ergert hen dat ze daar bang voor zijn.
De mensen zijn de zachtmoedigheid zelve geworden, ze zeggen gedurig bon Dieu, en ze spreken met zachte stem, zo zacht als die van een pas bevallen vrouw. Daarbij ruiken ze als wandelende apotheken, betasten vaak hun buik en met sidderende ogen vragen zij om het uur naar het aantal doden. Dat men dit juiste getal niet weet, of liever, dat men ervan overtuigd is dat de officiële cijfers niet kloppen, dat vervult de gemoederen met een vage schrik en het jaagt de angst onmetelijk de hoogte in. Inderdaad, de kranten hebben sinds kort toegegeven dat er op één enkele dag, namelijk de tiende april, tweeduizend mensen zijn gestorven. Maar het volk liet zich niet officieel bedotten en weeklaagde zonder ophouden: dat het er méér waren dan men toegaf. Mijn kapper vertelde me dat een oude vrouw op de Faubourg Montmartre heel de nacht voor haar raam had gezeten om de lijken te tellen die men daar voorbij droeg. Ze had er meer dan driehonderd geteld. Tegen de ochtend werd zijzelf overvallen door de koelte en de krampen van de cholera, en stierf kort daarop. Waar je ook keek op straat, overal waren er lijkstoeten of, wat nog melancholischer stemt, wagens die door niemand werden gevolgd.
Omdat er niet genoeg lijkwagens voorhanden waren moest men allerlei andere vervoermiddelen gebruiken, en al werden die met zwart doek overtrokken, het gaf een geïmproviseerde aanblik. Maar ook dat volstond op de duur niet en ik zag lijkkisten die in fiakers werden gelegd; men zette die dwars in het midden, zodat de beide uiteinden door de open zijdeuren naar buiten staken. Weerzinwekkend werd het toen de grote verhuiswagens werden ingezet, de wagens die men gebruikt om van land te verhuizen. Dat werden nu doden-omnibussen, omnibus mortuis, die in alle straten rondtoerden en kisten oplaadden om ze per dozijn naar het kerkhof te brengen.
Wezenloos bij deze troosteloosheid, werd je in de buurt van het kerkhof waar al die lijkstoeten samenkwamen. Ik wilde een goede vriend een bezoekje brengen, en nog net op tijd was ik om zijn kist te zien opladen. Ik vond toen plots dat ik iets moest terugdoen voor die vriend, want hij had me ooit een grote eer bewezen. Ik nam een koets en begeleidde hem naar Père Lachaise. Hier nu, vlakbij het kerkhof, hield mijn koetsier plotseling halt; als in een droom keek ik op, en rondom mij zag ik niets dan de hemel – en lijkkisten.
Ik was tussen enige honderden lijkwagens geraakt. Die stonden in queue voor de nauwe kerkhofpoort en in deze zwarte omgeving moest ik het nu een paar uur uitzitten, want weer wegraken ging niet. Uit verveling vroeg ik de koetsier naar de naam van mijn buur-lijk, en – weemoedig toeval! – hij gaf mij de naam van een jonge vrouw die toevallig een paar maand daarvoor, ik reed toen naar een bal in Lointier, op juist dezelfde manier een poos naast mijn koets had moeten stilstaan. Alleen dat die jonge vrouw toen gedurig uit haar raampje keek, met dat haastige bloemenkopje van haar, en haar levendige maneschijngezichtje, en dat ze haar heiligste verontwaardiging uitdrukte over de vertraging. Nu was ze heel stil, en waarschijnlijk blauw.
Af en toe werden de rouwpaarden die voor de lijkwagens gespannen waren schichtig, en bewogen ze onrustig – en dan leek het me, als voer er een onrust in de doden zelf, als waren zij het wachten moe, als hadden zij haast om het graf in te komen. En toen er vlak voor de poort één van de koetsiers een andere wilde voorbijsteken, en de stoet zo in wanorde raakte dat de gendarmen met de blanke sabel tussenkwamen, en er op vele plaatsen een geroep en gevloek opging en enkele wagens kantelden, waarbij de kisten kraakten en de lijken te voorschijn kwamen – toen geloofde ik de meest ontzettende te zien van alle opstanden, een opstand van de doden.
Ik zal, om uw gemoederen te sparen, hier niet vertellen wat ik op Père Lachaise zelf heb gezien. Genoeg. Solide man als ik ben, gruwen moest ik ondanks mijzelf. Een mens op zijn sterfbed kan het sterven nog leren, en dan vervolgens in een soort opgewekte rust de dood afwachten; maar begraven worden tussen de choleralijken, in die kalkgraven – dat kun je niet leren.
Ik vluchtte zo snel als ik kon naar de hoogste heuvel van het kerkhof, van waar men de stad zo mooi kan zien. De zon was juist ondergegaan, haar laatste stralen leken weemoedig afscheid te nemen. Als witte lakens omhulden de nevelen van de schemering het zieke Parijs, en ik weende bitter over die ongelukkige stad, de stad van de vrijheid, van het enthousiasme en het martelaarschap, de Heilandstad die voor de aardse verlossing van de mensheid al zoveel geleden had.
Heinrich Heine
Französische Zustände
Artikel VI (Paris, 19. April 1832)
Sämtliche Werke, Meyers Klassiker-Ausgaben
Ernst Elster, 1893, fünfter Band, SS. 93ff
oorspronkelijk verschenen in de Augsburger Allgemeine Zeitung
Französische Zustände
Artikel VI (Paris, 19. April 1832)
Sämtliche Werke, Meyers Klassiker-Ausgaben
Ernst Elster, 1893, fünfter Band, SS. 93ff
oorspronkelijk verschenen in de Augsburger Allgemeine Zeitung
________________
1 Ik vertaalde dit fragment als radiotekst. De indeling in hoofdstukjes en de bijhorende titels heb ik daarom toegevoegd. Franse woorden, die Heine zelf niet naar het Duits vertaalt, laat ik staan.
2 In de verouderde betekenis van openbare dansplaats of bal: redoute masquée bv.
3 De soldaten van Achilleus werden zo genoemd, mierenvolk, omdat zij zo talrijk waren.
4 Heine schrijft over Frankrijk, en hoopt zo dat zijn echte kritiek, op Duitsland, door de censuur raakt.
5 Tous à la lanterne, de kreet bij het verhangen van adel; uit het liedje Ah, ça ira, ça ira! (waar de Gentse studentenvereniging ‘t Zal wel Gaen haar naam aan dankt), nog prachtig gezongen door Édith Piaf.
6 L’ordre règne à Varsovie komt uit een beruchte toespraak van Sebastiani, na de Poolse opstand van 1830-31. Hij bedoelde het niet zo cynisch als door het citaat wordt gesuggereerd, maar die woorden kon hij nooit meer afschudden.
7 Périer is een paar dagen na deze notities toch gestorven.
8 Hyacinthe-Louis De Quelen (1778–1839).
1 Ik vertaalde dit fragment als radiotekst. De indeling in hoofdstukjes en de bijhorende titels heb ik daarom toegevoegd. Franse woorden, die Heine zelf niet naar het Duits vertaalt, laat ik staan.
2 In de verouderde betekenis van openbare dansplaats of bal: redoute masquée bv.
3 De soldaten van Achilleus werden zo genoemd, mierenvolk, omdat zij zo talrijk waren.
4 Heine schrijft over Frankrijk, en hoopt zo dat zijn echte kritiek, op Duitsland, door de censuur raakt.
5 Tous à la lanterne, de kreet bij het verhangen van adel; uit het liedje Ah, ça ira, ça ira! (waar de Gentse studentenvereniging ‘t Zal wel Gaen haar naam aan dankt), nog prachtig gezongen door Édith Piaf.
6 L’ordre règne à Varsovie komt uit een beruchte toespraak van Sebastiani, na de Poolse opstand van 1830-31. Hij bedoelde het niet zo cynisch als door het citaat wordt gesuggereerd, maar die woorden kon hij nooit meer afschudden.
7 Périer is een paar dagen na deze notities toch gestorven.
8 Hyacinthe-Louis De Quelen (1778–1839).
Abonneren op:
Posts (Atom)